1․ Զարգացման նախադրյալները և խոչընդոտները

Նախադրյալներ․

• Բազմահազարամյա մշակութային ժառանգություն (միաբանություններ, եկեղեցիներ, խաչքարեր)։
• Գեղեցիկ լեռնային բնություն, Սևան, Դիլիջան, Տաթև, Արագած, Գեղամա լեռներ։
• Տարբեր տեսակի տուրիզմի հնարավորություններ՝ էկոտուրիզմ, առողջարանային, պատմամշակութային, ուխտագնացություն։
• Անվտանգ ու հյուրասեր միջավայր։

Խոչընդոտներ․

• Տրանսպորտային մեկուսացվածություն (փակ սահմաններ Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ)։
• Քաղաքական ու տարածաշրջանային անկայունություն։
• Տուրիստական ենթակառուցվածքների թերի զարգացում (ճանապարհներ, որակյալ հյուրանոցներ, սպասարկում)։
• Տարածաշրջանային մրցակցություն (Վրաստան, Թուրքիա, Իրան)։

---

2․ Զարգացման պատմությունը

• Խորհրդային շրջանում՝ Հայաստան այցելում էին հիմնականում ԽՍՀՄ-ի քաղաքացիներ (սոցիալիստական զբոսաշրջություն)։
• Անկախությունից հետո՝ 1990-ականների պատերազմական և սոցիալ-տնտեսական ծանր իրավիճակը գրեթե կասեցրեց ճյուղը։
• 2000-ականներից սկսած, Հայաստանի միջազգային ճանաչելիության աճի և սփյուռքի ակտիվ այցերի շնորհիվ, տուրիզմը սկսեց զարգանալ։
• Վերջին տարիներին աճ է գրանցվել, բայց պատերազմներն ու համավարակը (COVID-19) նոր խոչընդոտներ ստեղծեցին։

---

3․ Դերը ՀՀ-ի համար

• Տնտեսական․ ապահովում է ՀՆԱ-ի զգալի մասը (մոտ 10-12% նախքան համավարակը)։
• Սոցիալական․ ստեղծում է աշխատատեղեր հյուրանոցներում, ռեստորաններում, տրանսպորտում։
• Մշակութային․ նպաստում է ազգային արժեքների պահպանմանը և միջազգային ճանաչելիությանը։
• Ֆինանսական․ ապահովում է արտարժութային մուտքեր։

---

4․ Կապը այլ ճյուղերի հետ

• Տրանսպորտ – առանց ուղևորափոխադրումների զբոսաշրջությունը չի զարգանա։
• Գյուղատնտեսություն – զբոսաշրջիկները սպառում են տեղական սնունդ, գինի, չրեր։
• Արդյունաբերություն – հուշանվերներ, տեղական արտադրանք։
• Կառուցապատում – հյուրանոցներ, ճանապարհներ, ենթակառուցվածքներ։

---

5․ Զարգացման հեռանկարները

• Էկոտուրիզմի և առողջարանային տուրիզմի զարգացում (Դիլիջան, Ջերմուկ, Սևան)։
• Մշակութային ու ուխտագնացային տուրիզմի միջազգային ճանաչում (Էջմիածին, Տաթև, Գառնի, Գեղարդ)։
• ՏՏ և թվային տեխնոլոգիաների ներգրավում (օնլայն գովազդ, բուկինգ պլատֆորմներ)։
• Սփյուռքահայության պոտենցիալի օգտագործում։
• Անվտանգության և միջազգային կապերի կայունացման դեպքում՝ զբոսաշրջիկների քանակը կարող է բազմապատկվել։

1. Հայաստան ընտրած երկիր — ես ընտրեցի՝ Վրաստան

Ի սկզբանե՝ ընտրության պատճառը

Վրաստանը հարևան երկիր է, որոշակի նման տնտեսական/հասարակական փուլի մոտ է և լավ «շրջակա» համադրություն է՝ փոքր մարզային համեմատության համար։

Մակարդակներ (առանձնացված՝ հիմնական թվային տարբերակներ)

• Ընդհանուր բնակչություն (ներկայա մոտավոր)
  • Հայաստան՝ ~2.9–3.1 մլն (2023–2025
  • Վրաստան՝ ~3.7–3.8 մլն
• Էթնիկ կազմ / բազմազանություն
  • Հայաստան՝ էթնիկ հայեր՝ մեծամասնություն՝ շուրջ ~98% (2022/2011/2001 թվերի համեմատությամբ Armstat), փոքր ինստիտենցիաներ՝ լեզվապես/ազգայնությամբ յեզիդներ, ռուսներ, ասորի և այլն։ (շատ հոմոգեն)։
  • Վրաստան՝ էթնիկ վրացիներ՝ ≈87% (2014 վիրահատական հաշվարկ), նաև ազերն, հայեր և այլ ազգային փոքրամասնություններ միասին՝ ≈13%։ (մեծ համակուսակցական բազմազանություն նաև՝ Աբխազիա/Ում-տարրերի շուրջ քաղաքական հիմնախնդիրներով այնտեղ թվեր չեն ամբողջովին համեմատելի)։
• Տարիքային կառուցվածք (միջին միտում)
  • Հայաստան՝ հավասարակշռված, բայց թոշակային խմբի մասը աճող (միջին տարիքը բարձրանում է, 65+ բաժինը աճել է՝ մոտ 12–13% 2020-2024-ի տարիքային շարքերում): դա հաշված է World Bank / UN տվյալներից։
  • Վրաստան՝ նույնատիպ միտում՝ միջին տարիքի աճ, սակայն փոքր-ինչ ավելի երիտասարդ կամ համեմատաբար նմանօրինակ՝ պայմանավորված արտագաղթով և ծնելիության նվազմամբ։
• Բնական աճ / ծնելիություն
  • Երկու երկրներում հանրապետական՝ ծնելիության անկում (post-Soviet 1990-ականների վայրը) ու հետո հարաբերական կայացում/түվեր: Հայաստանի ընդհանուր vruchtաբերվության գործակիցը (TFR) վերջին տասնամյակներում եղել է ~1.6–1.9 սահմանագիծներում՝ տարբեր տարածաշրջաններում տարբերություն։

Փաստացի ընդհանրություններ և տանգադրությունները (կարճ)

Ընդհանրություններ

• Երկուսն էլ անցկացրել են արագ ժողովրդագրական փոփոխություններ՝ խորհրդային փլուզումից հետո` ծնելիության անկում, զանգվածային նահանջ/էմիգրացիա (քանի որ տնտեսարական քաուզանները և քաղաքական անորոշությունը դրդեցին մարդկանց որոնել աշխատանքի/ճակատագրի զարգացում արտերկրում)։
• Երկուսն էլ ծերացում են ապրում (միջին տարիքի աճ, 65+ տոկոսը մեծանում է)։

Տարբերություններ

• Էթնիկ հոմոգենություն․ Հայաստանն ավելի հոմոգեն է (~98% հայկական), Վրաստանը բազմազան (≈87% վրացի + 13% այլ). Սա բացատրվում է պատմական տեղաբաշխմամբ, սովետական ժամանակների ու վերջին հակամարտություններով եւ տեղանքի՝ ազգային համայնքների գոյությամբ։
• Միգրացիոն պրոֆիլների նրբություններ՝ երկուշաբթի արտագաղթն ու ներգաղթը տարբեր գտնումներ ունեն՝ օրինակ՝ 1990-2000-ականների զանգվածային արտագաղթ Հայցի մեծ պարբերություններ էին (իշխանական, տնտեսական, պատերազմային)։ Վրաստանում նույնպես արտագաղթ է, բայց մի քանի այլ սոցիալ-քաղաքական դետալներ տարբեր են։

2. Հայաստան ամբողջ աշխարհ — հիմնական համեմատություններ

(ա) Տեսական միտումներ վերջին ~200 տարում (շարքային պատկեր)

• Աշխարհը. 1800 թվականին աշխարհը մոտավորապես 1 մլրդ էր, 1900-ին ≈1.6 մլրդ, 1950-ին ≈2.5 մլրդ, 2000-ին ≈6.1 մլրդ, 2024–2025-ում ավելի քան 8 միլիարդ։ Աշխարհի բնական աճը՝ հատկապես 20-րդ դարի կեսին ծայրացավ (տարբեր երկրներում տարբեր տեմպեր)։ Գլոբալ ծնելիության տեմպները սկսեցին նվազել վերջին 50–70 տարիներին, հատկապես քաղաքակրթված (developed) երկրներում: ելք՝ վերահսկվող աճ և ծերացում որոշ տարածաշրջաններում։
• Հայաստան. Հայաստանի բնակչությունը մեծացել է խորհրդային շրջանում, կառչած էր 3.5–3.6 մլն-ի (շատ երկրներում նման էր), բայց 1990-ականներից սկսվեց կտրուկ անկումը՝ կապված էմիգրացիայի, տնտեսական քաուզաների և նկատի առնելով ռազմական/տնտեսական ճգնաժամերը (1990-ականների սկեվ)։ Եզրափակիչ՝ Հայաստանի աճը ոչ միանշանակ՝ համեմատած աշխարհագրական մեծ աճին վերջին 200 տարում (աշխարհի ընդհանուր աճը հսկայական է՝ մասնավորապես Ասիայում և Աֆրիկայում, մինչդեռ Հայաստանը ունեցել է տեղային ոլորտային անկումներ/վերականգնման փուլեր):

(բ) Նախապայմանները՝ ինչն է պատճառ հանդիսացել տարբերություններին

• Ֆերտիլիթետ / ծնելիություն: Աֆրիկյան զարգացող երկրներում ծնելիությունը մնացել է բարձր՝ գլոբալ աճը մեծությամբ։ Հայաստանում և տարածաշրջանում ծնելիությունը ընկել է՝ մոդեռնիզացիա, քաղաքացում, կանանց կրթության մակարդակ, տնտեսական ենֆորսմենտ և այլն։
• Միգրացիա: Հայաստանը մեծ արտահոսք է ունեցել (էմիգրացիա), որը նյարդայնացնում է ժողովրդագրական աճը՝ հակադրելով աշխարհին, որտեղ որոշ երկրներ՝ ներգաղթով կամ տեղական հզոր աճով, բնակչությունը մեծացնում են։
• Արդյունաբերական/առողջապահական զարգացում: Աշխարհագրական տարբերություններն են ազդել կյանքի տևողության վրա՝ ավելի լավ առողջապահություն՝ բարձր կյանքի սպասման ավելացում՝ աճի հիմնական աղբյուրներից մեկը աշխարհում։ Հայաստանում նման աճն էլ ունի, սակայն ազդեցությունն զուգորդվում է արտագաղթի հետ։

3. Ազգայնական կազմի (ազգային կազմի) դինամիկան

• Ես գծեցի էթնիկ/ալլո-ազգային բաժանումը 2001, 2011 և 2022 (Armstat): տես նկարը/դownload հղումը ստորև։
  • Տվյալները (կարճ)՝ Արմեններ՝ 97.70% (2001), 97.94% (2011), 98.06% (2022) — մնացածները՝ <3% միասին (յեզիդներ ≈1.0%, ռուսներ ≈0.5%, ասորիներ, քուրդ և այլն)։

Ազգայնական կազմի փոփոխության պատճառները (կառայելի հասկանալու համար)

1. Միգրացիոն պրոցեսներ. 1990-ականների և այլ շրջափակումների ժամանակ բազմաթիվ փոքրամասնություններ (ռուսախոսներ, ռուսներ) արտագաղթել են Ռուսաստան կամ մյուս երկրներ՝ այդ անտարակույսորեն նվազեցնելով նրանց կայուն տոկոսը։
2. Ռեպատրիացիա և համազգային միտումներ. Խորհրդային եւ դրանից հետո եղած՝ որոշ ցուցանակներ (վերադարձներ) և նաև սփյուռք-ռեպատրիացիա մի քանի փուլերում հնչեցին, այլոց ազդեցությունն ավելի փոքր էր։
3. Վարչական/գրանցումների մանրամասներ՝ 2011 և 2022 հաշվարկների մեթոդական տարբերություններ, ներգաղթի/բնակության հաշվառում՝ կարող են փոքրական տատանումներ բերվել պաշտոնական վիճակագրության մեջ։\

4. Տարիքային կազմի դինամիկան — դիագրամ և բացատրություններ

• Ես արեցի 3 broad-age stacked-bar դիագրամ՝ 2000, 2010, 2020 (կոմպակտ ներկայացում՝ 0–14, 15–64, 65+)՝ (բնականաբար՝ թվերը մոտավոր են՝ հիմնված World Bank / UN WPP տվյալների շարքերից՝ նշված աղբյուրներ)։

Հիմնական դիտարկումներ՝

• 0–14 հատվածը նվազում է (դասական նշան՝ ծնելիության անկում).
• 15–64 (աշխատական տարիքի) բաժինը աճում կամ մի քիչ փոփոխվում է՝ կախված ներքին ու արտաքին միգրացիայից՝ երբ երիտասարդները մեկնում են՝ աշխատունակ բաժնի կառուցվածքը փոխվում է։
• 65+ աճում է՝ որպես ծերացման նշան՝ կյանքի տևողության աճ + ծնելիության նվազում = ծերացում։

1․ ՀՀ օգտակար հանածոների հանքավայրերը

Ոսկի

• Սոթք (Գեղարքունիք)
• Մեղրաձոր (Կոտայք)
• Արմանիս (Լոռի)

Պղինձ

• Քաջարան (Սյունիք)
• Ագարակ (Սյունիք)
• Ալավերդի (Լոռի)

Մոլիբդեն

• Քաջարան (Սյունիք)
• Տեղեր (Ամուլսար, որոշ հատվածներում)

Երկաթ

• Հանքավան (Կոտայք)
• Սյունիքի որոշ հանքեր

Տուֆ

• Երևան (Աբովյան, Բջնի, Արին-բերդ, Հրազդան)
• Արտաշատ
• Գյումրի շրջակայք

Հանքային ջրեր

• Ջերմուկ
• Դիլիջան
• Արզնի
• Բջնի
• Հանքավան

---

2․ ՀՀ գետային ցանցի քարտեզ

Ախուրյան գետ

• Երկարություն՝ ~186 կմ
• Ակունք՝ Արևմտյան Հայաստան, Կարսի սարահարթ
• Գետաբերան՝ Մեղրագետով միանում է Արաքսին

Քասախ գետ

• Երկարություն՝ ~89 կմ
• Ակունք՝ Արագած լեռ
• Գետաբերան՝ միանում է Հրազդան գետին

Հրազդան գետ

• Երկարություն՝ ~141 կմ
• Ակունք՝ Սևանա լիճ
• Գետաբերան՝ Արաքս գետ

Արփա գետ

• Երկարություն՝ ~128 կմ
• Ակունք՝ Վայքի լեռնաշղթա
• Գետաբերան՝ Արաքս

Որոտան գետ

• Երկարություն՝ ~178 կմ
• Ակունք՝ Սյունիքի լեռներ
• Գետաբերան՝ Արաքս

Ողջի գետ

• Երկարություն՝ ~82 կմ
• Ակունք՝ Զանգեզուրի լեռներ
• Գետաբերան՝ Արաքս

Փամբակ գետ

• Երկարություն՝ ~86 կմ
• Ակունք՝ Բազումի լեռներ
• Գետաբերան՝ Դեբեդ

Ձորագետ գետ

• Երկարություն՝ ~67 կմ
• Ակունք՝ Փամբակի լեռներ
• Գետաբերան՝ Դեբեդ

Դեբեդ գետ

• Երկարություն՝ ~178 կմ
• Ակունք՝ Փամբակ և Ձորագետ գետերի միացում
• Գետաբերան՝ Կուր գետ (Վրաստանում)

Աղստև գետ

• Երկարություն՝ ~133 կմ
• Ակունք՝ Դիլիջանի լեռներ
• Գետաբերան՝ Կուր գետ (Վրաստանում)

---

3․ ՀՀ ռելիեֆ

ա) Լեռնաշղթաներ

• Վիրահայոց լեռնաշղթա – ՀՀ հյուսիս-արևմուտք
• Բազումի – Լոռի
• Փամբակի – Լոռի
• Գուգարաց – Լոռի-Տավուշ
• Արեգունու – Տավուշ
• Սևանի և Արևելյան Սևանի – Սևանի ավազան
• Վայքի – Վայոց ձոր
• Զանգեզուրի – Սյունիք

բ) Հրաբխային լեռնավահաններ

• Եղնախաղի – Շիրակի մարզ
• Ջավախքի – Լոռի, Շիրակ
• Արագած – Արագածոտն
• Գեղամա – Կոտայք, Գեղարքունիք
• Վարդենիսի – Գեղարքունիք
• Սյունիքի – Սյունիք

---

4․ ՀՀ լանդշաֆտներ

Հայաստանում տարբեր լանդշաֆտներ կան՝ ըստ բարձրության։

1. Ստեփային լանդշաֆտ

• Բարձրություն՝ 800–1200 մ
• Կլիմա՝ տաք ամառ, մեղմ ձմեռ
• Բուսականություն՝ փռուշ, կեռաս, գիհի, խոտաբույսեր
• Կենդանական աշխարհ՝ գայլ, աղվես, նապաստակ, անպտուղ մկներ

2. Լեռնատափաստանային

• Բարձրություն՝ 1200–2200 մ
• Բուսականություն՝ կոր և խոտաբույսեր, թփուտներ
• Կենդանիներ՝ վայրի կատու, գայլ, թռչուններ

3. Ալպյան մարգագետիններ

• Բարձրություն՝ 2200–3000 մ
• Բուսականություն՝ գույնզգույն մարգագետնային ծաղիկներ
• Կենդանիներ՝ վայրի այծեր, մարջան, գորշ արջ

4. Սուբալպյան և անտառային

• Տարածում՝ հիմնականում Լոռի, Տավուշ, Սյունիք
• Բուսականություն՝ կաղնի, բոխի, թխկի, հաճարենի, եղևնի
• Կենդանիներ՝ գորշ արջ, վայրի խոզ, մուշ, սև կեռնեխ

1)Փոփոխականի ո՞ր արժեքի դեպքում արտահայտությունն իմաստ չունի․

Ա․8

Բ․3

Գ․6

Դ․3

Ե․

Զ․

Է․3

Ը․4

2)Գտե՛ք արտահայտության թույլատրելի արժեքների բազմությունը և նշանապահպանման միջակայքերը․

3)Սոֆին 240 000-դրամանոց հեռուստացույց գնեց։ Նա վճարեց 140 000 դրամ, իսկ մնացած գումարի համար վերցրեց մեկ տարով ապառիկ՝ 18% տարեկան տոկոսադրույքով։ Ընդհանուր որքա՞ն գումար Անին վճարեց հեռուստացույցի համար։

Սոֆին հեռուստացույցի համար ընդհանուր վճարեց 258 000 դրամ։

4)Լուծե՛ք քառակուսային հավասարումը.