Մասնակիցներ՝ Վաչե Վելիցյան, Մհեր Մկրտչյան, Արգիշտի Մելքոմ Մելքոմյան, Սուրեն Հովսեփյան․ Խումբ 4
Թեմայի նպատակը՝ Ուսումնասիրել Երևանի երթևեկության խնդիրները և պարզել, թե որքանով են դպրոցականների տեղաշարժն ու նրանց դպրոց հասնելու եղանակները ազդում խցանումների առաջացման վրա։
Հետազոտական խնդիր՝ Պարզել, թե որքան ժամանակ են սովորողները ծախսում դպրոց հասնելու համար, ինչ տրանսպորտից են օգտվում և որոնք են Երևանի խցանումների հիմնական պատճառները։
Հետազոտական հարց՝ Արդյո՞ք դպրոցականների տեղաշարժի սահմանափակումը կարող է լուծել Երևանի երթևեկության խնդիրը։
Ինչպե՞ս է տեսանյութում բնութագրվում Հայաստանի բնապահպանական և հանքարդյունաբերական իրավիճակը՝ կապված երկրի ռազմավարական և տնտեսական կառուցվածքի հետ:
Ֆիլմում ցույց է տրվում, որ Հայաստանում հանքարդյունաբերությունը կարևոր տեղ ունի տնտեսության մեջ, բայց դրա պատճառով մեծ վնաս է հասցվում բնությանը։ Շատ դեպքերում տնտեսական շահը ավելի կարևոր է դառնում, քան բնության պահպանումը։
Տեսանյութում բարձրաձայնված հիմնական խնդիրներից մեկը վերաբերում է հանքարդյունաբերական թափոնների և պոչամբարների ազդեցությանը։
Ըստ ֆիլմի՝ որո՞նք են դրանց հետևանքները տեղի բնակչության և շրջակա միջավայրի համար:
Դրանք աղտոտում են հողը, ջուրն ու օդը։ Դրա հետևանքով վնասվում են բույսերը, կենդանիները, և վտանգվում է մոտակայքում ապրող մարդկանց առողջությունը։
Ինչպիսի՞ հարաբերություն է նշվում տեսանյութում տեղական համայնքների շահերի և մեծ հանքարդյունաբերական ընկերությունների գործունեության միջև:
Հաճախ նրանց շահերը չեն համընկնում։ Ընկերությունները ցանկանում են ավելի շատ շահույթ ստանալ, իսկ տեղի բնակիչները ցանկանում են ապրել մաքուր ու անվտանգ միջավայրո
Քանի որ հանքային պաշարները սպառվող են, իսկ շրջակա միջավայրի վնասն՝ անդառնալի, ինչո՞ւ է Հայաստանում հանքարդյունաբերության վրա հիմնված տնտեսությունը բնութագրվում որպես խոցելի կամ «կոտրվող»:
Որովհետև հանքային պաշարները հավերժ չեն և մի օր սպառվելու են։ Իսկ բնությանը հասցված վնասը կարող է երկար տարիներ մնալ։ Այդ պատճառով ճիշտ չէ երկրի ամբողջ տնտեսությունը կապել միայն հանքերի հետ։
Ի՞նչ դեր է վերագրվում պետական կարգավորմանը և վերահսկողությանը ֆիլմում ներկայացված հիմնախնդիրների համատեքստում:
Պետությունը պետք է հետևի, որ հանքերը ճիշտ աշխատեն և չաղտոտեն բնությունը։ Պետք է նաև պատժի այն ընկերություններին, որոնք խախտում են օրենքները։ Ցավոք, երբ վերահսկողությունը թույլ է լինում, խնդիրներն ավելի են մեծանում։
Ինչպիսի՞ն է հասարակական դիմադրության կամ բնապահպանական նախաձեռնությունների դերը, ըստ տեսանյութի ուղերձի:
Դրանք օգնում են, որ մարդիկ անտարբեր չմնան և բարձրաձայնեն բնապահպանական խնդիրների մասին։ Երբ քաղաքացիները միավորվում են, կարողանում են պաշտպանել իրենց համայնքն ու բնությունը։
Ինչո՞ւ է ֆիլմի վերնագիրը կոչվում «Հայաստանի կոտրվող ողնաշարը». ի՞նչ փոխաբերական իմաստ ունի այս արտահայտությունը
Կարծում եմ՝ այս վերնագիրը փոխաբերական իմաստ ունի։ Ողնաշարը երկրի հենարանն է, իսկ բնությունը մեր երկրի կարևոր հարստություններից է։ Երբ վնասում ենք բնությունը, կարծես թուլացնում ենք նաև մեր երկրի հիմքը։:
Եթե համեմատենք կարճաժամկետ տնտեսական շահույթը (հարկեր, աշխատատեղեր) և երկարաժամկետ էկոլոգիական վնասները, ապա ըստ ֆիլմի հիմնական շեշտադրման՝ որո՞նք են գերակշռում պետության և սերունդների համար:
Իմ կարծիքով՝ բնապահպանական անվտանգությունն ավելի կարևոր է։ Հանքերից ստացված գումարը կարող է ժամանակավոր լինել, բայց բնությանը հասցված վնասը կարող է երկար տարիներ պահպանվել և խնդիրներ ստեղծել նաև ապագա սերունդների համար։
Ինչպիսի՞ այլընտրանքային զարգացման ուղիներ կամ մոտեցումներ կարող են դիտարկվել որպես հանքարդյունաբերական կախվածության հակակշիռ, ըստ բնապահպանական հայեցակարգերի:
Հայաստանը կարող է զարգացնել զբոսաշրջությունը, գյուղատնտեսությունը, տեխնոլոգիաները և արևային էներգիան։ Այդպես մեր տնտեսությունը միայն հանքարդյունաբերությունից կախված չի լինի։
Ինչպե՞ս կարող է յուրաքանչյուր քաղաքացի կամ երիտասարդ նպաստել տեսանյութում բարձրաձայնված խնդիրների լուծմանը կամ իրազեկվածության բարձրացմանը:
Մենք կարող ենք ավելի ուշադիր լինել բնության նկատմամբ, տեղեկանալ խնդիրների մասին, տարածել տեղեկություններ և մասնակցել բնապահպանական ծրագրերի։ Ամենակարևորը՝ չլռել, երբ տեսնում ենք, որ բնությանը վնաս են հասցնում։
Լրացուցիչ հարցեր
11. Ի՞նչ հիմնական ռեսուրսներ կամ տարածքներ են հայտնվում բնապահպանական ռիսկի գոտում՝ հանքարդյունաբերության և դրա ուղեկցող գործընթացների հետևանքով:
Վտանգի տակ են հայտնվում գետերը, ջրերը, հողերը, անտառները, արոտավայրերը և գյուղատնտեսական տարածքները։ Դրա հետևանքով կարող են վնասվել նաև կենդանիներն ու բույսերը։
Every year, several prizes are given to the best students.
When the pizza was delivered, it was cold.
You will be told when you can come in.
That song isn’t played on the radio very often, is it?
Was your money stolen out of your bag?
We weren’t allowed to use a dictionary in the exam yesterday.
That film hasn’t been shown in our local cinema for a long time.
Will I be picked up from the station on Saturday?
B. Complete using the correct passive form.
When people are arrested, they are taken to the police station.
Milk is usually kept in the fridge.
Will we be told what’s in next week’s test?
How did people communicate over long distances before the phone was invented?
Will you be allowed to come to the party next Saturday?
You will be given your exam results next Monday.
Was Aidan’s bike found yesterday?
C. Look at the pictures and complete the sentences.
At ten o’clock yesterday morning, the local bank in the high street was robbed.
At one minute past ten, the police were called.
A few minutes later, the police arrived at the bank. The crime scene was investigated.
At twenty past ten, the robbers’ fingerprints were found.
At half past eleven, the robbers were caught.
Next week, they will be sent to prison.
D. Answer the questions using your own ideas.
They are usually fixed at garages.
They will be held in Los Angeles in 2028.
They are usually awarded to actors, directors and filmmakers.
I am not allowed to use my phone during lessons.
I was given a watch for my birthday last year.
I’ll probably be given a new phone.
E. Complete each second sentence.
Will the letters be sent first class?
I’m not sure if pizza is eaten in China.
Someone told me that cars aren’t made in the UK anymore.
Are the animals usually fed three times a day?
Mr Jones is ill, so we won’t be given a geography test today!
Was she taken to hospital in an ambulance?
F. Write one word in each gap.
The National Trust
There are lots of beautiful, large houses in Britain. Many of them were built hundreds of years ago. In the past, they were owned by very rich families. Today, many of them are owned by an organisation called The National Trust, which was created to look after them. The houses are kept in perfect condition, and visitors are allowed to look round them. It’s interesting to learn how different life was in an old house.
Milk was not kept in the fridge, because they didn’t have fridges! Washing machines were only invented very recently, so washing was done by hand.
In some cases, the house is still lived in today. When this happens, visitors are only shown part of the house. The private rooms are kept closed to the public.
These houses often have beautiful gardens, too. The gardens are looked after by professional gardeners.
You usually have to pay to look round National Trust houses. Members of the National Trust are given a discount. This year, millions of people will be given the chance to see what life in an old country house was like.
Պատմվածքում նկարագրվում է գյուղական մի մեծ ընտանիքի խնջույք։ Ընտանիքը հավաքվել է զինակոչիկ թոռանը բանակ ճանապարհելու համար։ Մայրը մեծ պատրաստություն է տեսնում, սպասում է իր բոլոր երեխաներին ու թոռներին, հատկապես՝ Երևանում ապրող միջնեկ որդուն։ Ի վերջո, ընտանիքի անդամները հավաքվում են և միասին պարում։
2. Դուրս գրիր գյուղական սովորությունը ներկայացնող նախադասությունը։
«Առաջին պարը սկսեն տասը զավակներով»։
Սա ներկայացնում է ընտանիքում ընդունված սովորույթը, երբ խնջույքի ժամանակ առաջինը պարում են տան զավակները, հետո նրանց միանում են թոռները, իսկ վերջում՝ մայրը։
3. Դուրս գրիր օրվա նկատմամբ պատասխանատու վերաբերմունքի դրսևորումները ցույց տվող տողերը։
«Մայրը երկու օր ոտքի վրա էր»։
Մայրը նախապես պատրաստել էր ուտելիքը, հետևում էր տան գործերին, կազմակերպում էր հյուրասիրությունը և անհանգստանում, որ ամեն ինչ պատրաստ լինի։ Նա նաև ուշադիր հետևում էր եղանակին և սպասում ընտանիքի անդամների գալուն։
4. Դուրս գրիր այն տողերը, որտեղ երևում է ընտանիքի անդամների կարևորության շեշտումը։
«Բոլորով մի տեղ հավաքվեն»։
Այս միտքը ցույց է տալիս, որ մոր համար ամենակարևորը ընտանիքի բոլոր անդամների միասին լինելն է։ Նրան ուրախացնում է, որ երեխաներն ու թոռները մի հարկի տակ են հավաքվել։
5. Դուրս գրիր տագնապ պարունակող տողերը։
«Միջնեկը չեկավ Երևանից»։
«Ձնաշունչ անձրև»։
«Գրելով երեխա՞ կպահվի»։
Այս հատվածներում երևում են մոր անհանգստությունը որդու ուշանալու, եղանակի վատանալու և փոքր որդու ապագայի նկատմամբ։
6. Մեկնաբանիր՝ ինչո՞ւ են հիշատակվում տագնապային տրամադրությունները։
Տագնապային տրամադրությունները ցույց են տալիս, որ կյանքում ուրախ պահերի հետ միասին միշտ կան նաև անհանգստություններ։ Մայրը ուրախ է, որ ընտանիքը հավաքվել է, բայց միաժամանակ մտածում է որդու ուշանալու, վատ եղանակի և երեխաների ապագայի մասին։ Հեղինակը կարծես ուզում է ցույց տալ, որ նույնիսկ ամենաուրախ օրվա ընթացքում մարդը չի կարող մոռանալ իր հոգսերը։
7. Քո բառերով ներկայացրու այս մարդկանց աշխարհը։
Այս մարդկանց համար ամենակարևորը ընտանիքն է։ Նրանք սովոր են միասին աշխատել, օգնել իրար և պահել իրենց գյուղական ավանդույթները։ Նրանց համար ընդունված է, որ կարևոր իրադարձությունների ժամանակ ամբողջ ընտանիքը հավաքվի, միասին սեղան նստի ու ուրախանա։ Մարդիկ իրենց կյանքը պատկերացնում են ընտանիքի շուրջ։ Նրանք գնահատում են հարազատների ներկայությունը, իսկ ամենամեծ ուրախությունը բոլորին միասին տեսնելն է։ Նրանց համար ընտանիքը նաև ապահովության և վստահության զգացում է։
8. Շարադրանք՝ «Ինչի՞ արտահայտություն է բազմամարդ խնջույքը»։
Բազմամարդ խնջույքը միայն ուրախանալու, ուտելու և պարելու առիթ չէ։ Իմ կարծիքով՝ այն առաջին հերթին ընտանիքի միասնության և հարազատների նկատմամբ սիրո արտահայտություն է։
Վանո Սիրադեղյանի պատմվածքում խնջույքին հավաքվում են մեծ ընտանիքի անդամները՝ երեխաները, թոռները և հարազատները։ Մայրը շատ ուրախ է, որ բոլորը միասին են։ Նա հասկանում է, որ ժամանակի ընթացքում երեխաները մեծանում են, ստեղծում իրենց ընտանիքները և ապրում տարբեր վայրերում։ Այդ պատճառով բոլորին միաժամանակ հավաքելը հեշտ չէ։
Ինձ համար այս պատմվածքի ամենակարևոր միտքն այն է, որ մարդը պետք է գնահատի այն պահերը, երբ կարողանում է լինել իր հարազատների կողքին։ Բազմամարդ խնջույքը ցույց է տալիս, որ ընտանիքը մարդկանց միավորող մեծ ուժ է։ Երբեմն սովորական թվացող հավաքույթներն իրականում դառնում են ամենաթանկ հիշողություններից մեկը։
1. Եռանկյան երկու անկյունները հավասար են 50° և 60°։ Գտե՛ք երրորդ անկյունը։
Պատասխան՝ 70
2. Եռանկյան կողմերն են 5 սմ, 7 սմ և 9 սմ։ Գտե՛ք եռանկյան պարագիծը։
Պատասխան՝ 21 սմ
3. ABC եռանկյան BC կողմը հավասար է 12 սմ-ի։ AM-ը միջնագիծ է։ Գտե՛ք BM և MC հատվածների երկարությունները։
Պատասխան՝ BM = 6սմ, MC = 6 սմ
4. ABC եռանկյան AD-ն կիսորդ է։ Եթե ∠A = 70°, ապա գտե՛ք ∠BAD և ∠DAC անկյունները
Պատասխան՝ BAD = 35 DAC= 35
5. ABC եռանկյան ∠B = 90°։ Ո՞ր կողմին է ուղղահայաց A գագաթից տարված բարձրությունը։
6. ABC եռանկյան BC կողմի միջնակետը M-ն է։ Եթե BM = 3x − 2, իսկ MC = x + 6, գտե՛ք x-ը և BC կողմի երկարությունը։
Պատասխան՝ x = 4, BC = 20
7. Եռանկյան մի անկյունը 40° է, իսկ մյուս անկյան կիսորդը այն բաժանում է 25° և 25° անկյունների։ Գտե՛ք եռանկյան երրորդ անկյունը։
Պատասխան՝ 90º
8. ABC եռանկյան AM միջնագծի երկարությունը 12 սմ է։ Միջնագծերի հատման կետը O-ն է։ Գտե՛ք AO և OM հատվածների երկարությունները։
Պատասխան՝ AO = 8 սմ, OM = 4 սմ
9. ABC եռանկյան ∠A = 80°։ AD-ն այդ անկյան կիսորդն է, իսկ AH-ն՝ բարձրությունը։ Հայտնի է, որ AH-ն գտնվում է ∠A-ի ներսում։ Գտե՛ք ∠DAH-ը, եթե AH-ն նաև ∠A-ի կիսորդն է։
Պատասխան՝ 0
10. ABC եռանկյան AB = 10 սմ, AC = 14 սմ։ AD-ն A անկյան կիսորդն է և հատում է BC կողմը D կետում։ Գտե՛ք BD : DC հարաբերությունը։
14. Տրված է f(x) = (x + 1)/(x² − 9)։ Ո՞ր արժեքների դեպքում ֆունկցիան որոշված չէ։
Մաս 5․ Ֆունկցիայի ճանաչում և վերլուծություն
15. Տրված է f(x) = 2x + 3։ Որոշե՛ք՝ արդյոք (2; 7) կետը պատկանում է այս ֆունկցիայի գրաֆիկին։
16. Տրված է f(x) = x² − 5։ Որոշե՛ք՝ արդյոք հետևյալ կետերը պատկանում են ֆունկցիայի գրաֆիկին՝
ա) (2; −1), բ) (−3; 4), գ) (1; −4)։
17. Տրված է f(x) = 5 − x։ Գտե՛ք x-ի այն արժեքները, որոնց դեպքում՝
ա) f(x) > 0,
բ) f(x) = 0,
գ) f(x) < 0։
Մաս 6․ Կիրառական և տրամաբանական խնդիրներ
18. Տաքսու ծառայությունը յուրաքանչյուր ուղևորության համար գանձում է 500 դրամ մեկնարկային վճար և յուրաքանչյուր կիլոմետրի համար՝ 150 դրամ։ Կազմե՛ք ուղեվարձի ֆունկցիան և հաշվե՛ք 8 կմ ճանապարհի արժեքը։
19. Ուղղանկյան լայնությունը 5 սմ է, իսկ երկարությունը՝ x սմ։ Կազմե՛ք ուղղանկյան պարագիծը ներկայացնող ֆունկցիան և հաշվե՛ք դրա արժեքը, երբ x = 7 սմ։
20. Տրված է f(x) = ax + 2 ֆունկցիան։ Հայտնի է, որ f(3) = 14։ Գտե՛ք a-ն և այնուհետև հաշվե՛ք f(5)-ը։
Հանքարդյունաբերությունը արդյունաբերության այն ճյուղն է, որն ընդգրկում է երկրակեղևից օգտակար հանածոների հետախուզումը, արդյունահանումն ու առաջնային մշակումը։
Որո՞նք են հանքարդյունաբերության հիմնական ուղղությունները
Հիմնական ուղղություններն են մետաղական, ոչ մետաղական և վառելիքաէներգետիկ հանքանյութերի արդյունահանումը։
Ի՞նչ տեսակի օգտակար հանածոներ կան
Օգտակար հանածոները լինում են պինդ, հեղուկ և գազային։
Ո՞րն է տարբերությունը մետաղական և ոչ մետաղական հանքանյութերի միջև
Մետաղական հանքանյութերից ստանում են մետաղներ, իսկ ոչ մետաղականները չեն պարունակում մետաղային տարրեր և օգտագործվում են շինարարության կամ քիմիական արդյունաբերության մեջ։
Որո՞նք են հանքարդյունաբերության հիմնական փուլերը
Հիմնական փուլերն են երկրաբանական հետախուզումը, նախագծումը, արդյունահանումը, հարստացումը և հանքի փակումն ու տարածքի վերականգնումը։
Ի՞նչ է բաց և ստորգետնյա հանքարդյունահանումը
Բաց արդյունահանման դեպքում հանքանյութը հանվում է երկրի մակերևույթից՝ հեռացնելով վերին հողաշերտը, իսկ ստորգետնյա արդյունահանման ժամանակ փորվում են խորը հորաններ ու թունելներ։
Որո՞նք են Հայաստանի հիմնական հանքային պաշարները
Հայաստանը հարուստ է պղնձով, մոլիբդենով, ոսկով, ցինկով, ինչպես նաև շինարարական քարերով՝ տուֆով, բազալտով, պեռլիտով ու կերակրի աղով։
Ինչպե՞ս է իրականացվում հանքավայրերի հետախուզությունը
Հետախուզումն իրականացվում է երկրաբանական քարտեզագրման, քիմիական ու երկրաֆիզիկական հետազոտությունների, հորատման և նմուշառման միջոցով։
Ի՞նչ ազդեցություն ունի հանքարդյունաբերությունը շրջակա միջավայրի վրա
Այն փոխում է բնական լանդշաֆտը, առաջացնում է հողերի էրոզիա, ոչնչացնում է բուսական ծածկույթը և աղտոտում է օդն ու ջրային ռեսուրսները։
Ինչպե՞ս է հանքարդյունաբերությունն ազդում օդի և ջրի որակի վրա
Պայթեցումներն ու տեղափոխումը առաջացնում են թունավոր փոշի, իսկ ապարների շփումը ջրի ու օդի հետ առաջացնում է թթվային ջրեր, որոնք աղտոտում են գետերն ու ստորգետնյա ջրերը։
Ի՞նչ է պոչամբարը և ի՞նչ վտանգներ կարող է այն առաջացնել
Պոչամբարը հատուկ ամբարտակ է, որտեղ կուտակվում են հանքի թունավոր թափոնները, իսկ դրա փլուզումը կամ արտահոսքը կարող է մեծ էկոլոգիական աղետ պատճառել։
Ինչպե՞ս կարելի է նվազեցնել հանքարդյունաբերության բնապահպանական վնասները
Վնասները նվազեցնում են նորագույն մաքրման տեխնոլոգիաների օգտագործմամբ, ջրի փակ շրջանառությամբ, պոչամբարների անվտանգության ապահովմամբ և թափոնների ճիշտ կառավարմամբ։
Ի՞նչ ազդեցություն ունի հանքարդյունաբերությունը կենսաբազմազանության վրա
Այն քանդում է կենդանիների ու բույսերի բնական ապրելավայրերը, աղմուկով ու աղտոտվածությամբ կրճատում է տեսակների քանակը։
Ինչպե՞ս պետք է իրականացվի հանքի տարածքի վերականգնումը շահագործման ավարտից հետո
Շահագործումից հետո իրականացվում է ռեկուլտիվացիա․ տարածքը մաքրվում է թափոններից, ծածկվում է բերրի հողաշերտով և ծառատունկ է արվում՝ բնությունը վերականգնելու համար։
1. How did the researchers discover whether the children were telling the truth?
They played a guessing game where kids sat facing away from a toy and were told not to look while the adult left the room. Cameras secretly filmed them. When the adult returned, they asked if the child peeked and what the toy was. If a kid claimed they didn’t look but knew the exact toy, it was clear they were lying.
2. Why is it difficult for adults to recognize when children are lying?
Adults expect liars to look away or act nervous, but kids who lie well are actually great at keeping a straight face. They also tell logical stories that sound completely believable, so without special equipment, it’s really hard to spot.
3. What did the experiment reveal about children’s ability to lie?
It showed that kids start lying very early—around age 2 or 3—and get much better at it as they grow up. It also proved that lying isn’t necessarily a sign of bad behavior; it actually shows good brain development, like self-control and understanding how others think.
4. At what age do children begin to understand how to deceive others?
They start making basic attempts around 2 to 3 years old. By age 4, most kids can trick an adult, and older kids get smart enough to cover up their tracks so they don’t get caught.
5. What surprised you most about the research?
What surprised me most was that being able to lie is actually a sign of healthy brain growth. We usually think of lying as something purely negative, but it turns out a child needs a strong memory and good self-control to pull off a lie.
6. Do you think lying is always a sign of bad behaviour?
No, not always. Lies told to hurt someone or avoid getting into trouble for something bad are wrong, but people also tell «white lies» to be polite and save someone’s feelings.
7. What can parents learn from Kang Lee’s research?
Parents should learn that backing kids into a corner with accusations («Did you do it? Are you lying?») doesn’t work—it just makes them lie more to protect themselves. Asking kids to promise to tell the truth beforehand works much better. Also, parents shouldn’t panic when kids lie, because it’s just a normal stage of growing up.