Մհեր Մկրտչյան

Գլխավոր ճակատամարտերը

Առաջին աշխարհամարտը (1914-1918) մարդկության պատմության ամենախոշոր ու արյունալի պատերազմներից էր։ Այն ընդգրկեց գրեթե բոլոր մայրցամաքները, սակայն հիմնական մարտերը ծավալվեցին Եվրոպայում և Մերձավոր Արևելքում։

• Մարնի ճակատամարտ (1914) – ֆրանսիական ու անգլիական զորքերը կանգնեցրին գերմանական բանակին և փրկեցին Փարիզը։
• Վերդենի ճակատամարտ (1916) – ամենաերկար ու դաժան մարտերից մեկը․ ֆրանսիացիները դիմակայեցին գերմանական հարձակմանը։
• Սոմմեի ճակատամարտ (1916) – այստեղ առաջին անգամ օգտագործվեց տանկ։ Հսկայական կորուստներ կրեցին երկու կողմերն էլ։
• Տաննենբերգ (1914) – Գերմանիան ծանր պարտություն տվեց ռուսական բանակին Արևելյան ճակատում։
• Գալիպոլիի օպերացիա (1915-1916) – դաշնակիցները փորձեցին գրավել Դարդանելի նեղուցը, բայց թուրքերը հաղթանակ տարան։
• Կապորետտո (1917) – իտալական բանակը պարտություն կրեց գերմանա-ավստրիական զորքերից։

Այս ճակատամարտերը ցույց տվեցին պատերազմի մասշտաբն ու մարդկային կորուստների ահռելիությունը։

---

Պատերազմի հետևանքները

Առաջին աշխարհամարտը փոխեց աշխարհի քաղաքական քարտեզը։

• Զոհվեց ավելի քան 10 միլիոն մարդ, վիրավորվեց շուրջ 20 միլիոն։
• Կործանվեցին հին կայսրությունները՝ Գերմանական, Ռուսական, Ավստրո-Հունգարական, Օսմանյան։
• Ստեղծվեցին նոր պետություններ՝ Լեհաստան, Չեխոսլովակիա, Հարավսլավիա, Լիտվա, Լատվիա, Էստոնիա։
• 1919 թ․ կնքվեց Վերսալի պայմանագիրը, որով Գերմանիան պարտված ճանաչվեց։
• Ստեղծվեց Ազգերի լիգան՝ պատերազմները կանխելու համար։
• Հայ ժողովրդի համար այս տարիները ողբերգական եղան․ տեղի ունեցավ 1915-1916 թթ․ Հայոց ցեղասպանությունը, որի հետևանքով զոհվեցին մոտ մեկուկես միլիոն հայեր։

---

Հայ կամավորական ջոկատները

Հայերը կարևոր դեր ունեցան Կովկասյան ճակատում՝ ռուսական բանակի կազմում ստեղծելով կամավորական գնդեր։

• 1-ին գունդ – հրամանատար Անդրանիկ Օզանյան։
• 2-րդ գունդ – հրամանատար Դրո (Դրաստամատ Կանայան)։
• 3-րդ գունդ – հրամանատար Համազասպ Սրվանձտյան։
• 4-րդ գունդ – հրամանատարներ Արամ Մանուկյան, հետագայում այլք։

Նրանք մասնակցեցին Սարիղամիշի, Վանի, Էրզրումի, Բիթլիսի և այլ մարտերի։ Հայ կամավորների հերոսական պայքարը մեծապես նպաստեց Արևմտյան Հայաստանի բազմաթիվ շրջանների ազատագրմանը։Առաջին Աշխարհամարտը և հայերի մասնակցությունը

Լրացուցիչ աշխատանք` պատասխանել հարցերին
1. Ո՞րն է օրգանիզմի ամենափոքր միավորը։
Կենդանի օրգանիզմի ամենափոքր միավորը բջիջն է։
2. Ի՞նչ օրգանական և անօրգանական նյութեր գիտեք, բերեք օրինակներր։
Անօրգանական նյութեր՝ ջուր, աղեր, թթուներ, հիմքեր, օրգանական նյութեր՝ սպիտակուցներ, նուլկեինաթթուներ, ածխաջրեր և նաև ճարպեր։
3. Բնութագրեք հիդրոֆիլ և հիդրոֆոբ նյութերը, բերեք օրինակներ։
Լավ լուծվող նյութերը կոչվում են հիդրոֆիլ, օրինակ՝ թթուներ, հիմքեր, ածխաջրեր, սպիտակուցներ և այլն։ Վատ, կամ ընդանրապես չլուծվող նյութերը կոչվում են հիդրոֆոբ նյութեր, նրանցից են՝ ճարպեր, թաղանթանյութ և այլն․

1․ Գրավոր վերլուծություն և հեղինակի ասելիքը

Ավետիք Իսահակյանի այս պատմվածքում ներկայացվում է Չինաստանի մի կայսր, որը կարծես բարի ու մարդասեր քայլ է անում․ ուզում է թեթևացնել ժողովրդի կյանքը՝ ծանր սև գլխարկները փոխարինելով սպիտակ, թեթև գլխարկներով։ Սակայն այդ անմեղ որոշումը, երբ անցնում է իշխանական աստիճանակարգի բոլոր օղակներով, վերածվում է բռնությունների և արյունալի հետևանքների։

Հեղինակի ասելիքը․

• Նույնիսկ ամենաբարի օրենքը, եթե իրականացվում է բռնի ուժով և կույր հնազանդությամբ, կարող է դառնալ վտանգավոր ու դաժան։
• Իշխանական մեքենան, որքան ներքև է իջնում, այնքան ավելի խիստ է դառնում (ինչպես վերևից ընկնող քարը՝ ուժգնանում է թափը)։
• Իշխանների և ժողովրդի միջև մեծ հեռավորություն կա․ կայսրը մտածում է բարիքի մասին, բայց իրական կյանքում այն վերածվում է հակառակ իրողության։

---

2․ Անհասկանալի բառեր և արտահայտություններ

• Ապարանք – արքայական պալատ։
• Պատշգամբ – շենքի ելուստ՝ սովորաբար բարձր տեղում, բաց հատվածով։
• Հրովարտակ – արքայական հրամանագիր, օրենք։
• Գավազան – փայտե երկար ձող, իշխանության խորհրդանիշ կամ պատժիչ գործիք։
• Շղթայի զարկում – երկաթե շղթաներով կապում էին բանտարկյալներին։

---

3․ Գոյականներ (հինգական օրինակներով)

Գոյականներ․

1. Կայսր
2. Ժողովուրդ
3. Գլխարկ
4. Ապարանք
5. Օրենք

Վերլուծություն․

• Կայսր – միավոր, Տեսակ: եզակի թիվ, ուղղական հոլով, նախադասության ենթակա։
• Ժողովուրդ – հավաքական, եզակի թիվ, սեռական հոլով («ժողովրդի»), պատկանում է որոշիչ կապի։
• Գլխարկ – նյութական, հոգնակի թիվ («գլխարկները»), ուղղական հոլով, լրացում կամ ենթակա։
• Ապարանք – եզակի թիվ, մեջհոլով («ապարանում»), լրացում։
• Օրենք – եզակի թիվ, ուղղական հոլով («օրենքը»), ենթակա կամ լրացում։

---

4․ Ածականներ և դրանց վերլուծություն

Ածականներ․

1. Երիտասարդ (կայսրը)
2. Հզոր (կյանք, իշխանություն)
3. Ծանր (գլխարկ)
4. Սպիտակ (գլխարկ)
5. Թեթև (գլխարկ)
6. Սաստիկ (զայրացած)
7. Դաժան (լուրեր)
8. Ուրախ (տրամադրություն)
9. Մեծ (նախարար, կայսրություն)
10. Մերկ (գլուխներ)

Վերլուծություն․

• Տեսակներ․
  • Որակական – երիտասարդ, հզոր, ծանր, սպիտակ, թեթև, սաստիկ, դաժան, ուրախ, մերկ։
  • Հարաբերական – մեծ (նախարար, կայսրություն), քանի որ ցույց է տալիս մեծություն։
• Կազմություն․
  • Պարզ ածականներ – երիտասարդ, հզոր, ծանր, սպիտակ, թեթև, դաժան, մեծ։
  • Ածանցավոր – սաստիկ (արմատ+ծիկ), ուրախ (ուր+ախ), մերկ (մեր+կ)։

Առաջադրանքներ․

1)Որոշե՛ք քառակուսային եռանդամի նշանը տրված կետում․

ա) x² + 4x − 8, x = 2

4,

բ) 3 x² − 10x + 2, x = −1

-5,

գ) −2x² + 7x + 11, x = 1.5

17,

դ) 1/2 x² + 5x − 20, x = 4

8,

2)Հաշվե՛ք քառակուսային եռանդամի դիսկրիմինանտը (տարբերիչ)։ Եռանդամի նշանը կախվա՞ծ է արդյոք x-ի արժեքից: Եթե կախված չէ, ապա նշե՛ք նշանը։

ա) 2x² + 7x − 1

B=B² -4ac

49x² -8x²

D=41

բ) −x² + 3x − 9

գ) − x² − 6x − 9

դ) 3x² − 4√3 x + 1

3)Գտե՛ք քառակուսային եռանդամի նշանապահպանման միջակայքերը․

ա) 2x² − 6x + 4

բ) 3x²+ 2x + 1

գ) − x² + 3x − 2

դ) 2x² + 12x − 6

4)5-ից մինչև 187 բնական թվերի մեջ 15-ի բազմապատիկ քանի՞ թիվ կա։

5)54-ից մինչև 389 բնական թվերի մեջ 23-ի բազմապատիկ քանի՞ թիվ կա։

6)Գտնել 30-ի պարզ բաժանարարների քանակը։

7)Գտնել 210-ի պարզ բաժանարարների քանակը։

8)Գտնել 15-ի բոլոր բաժանարարների գումարը։

9)Գտնել 38-ի բոլոր բաժանարարների գումարը։

Գրել Էսսե – «Հայաստանը Ռուսական և Օսմանյան կայսրությունների տիրապետության տակ XX դ. սկզբին» թեմայով։

Էսսեի կառուցվածքային պլան

Ներածություն

• Բացել թեման․ XX դարի սկզբին Հայաստանը բաժանված էր Ռուսական և Օսմանյան կայսրությունների միջև։
• Ընդգծել հարցի կարևորությունը․ երկու կայսրությունների քաղաքականությունն էլ մեծ ազդեցություն ունեցավ հայ ժողովրդի ճակատագրի վրա։
• Կարճ ձևակերպել հիմնական խնդիրը․ հայերը ապրում էին տարբեր պայմաններում, բայց ընդհանուր ճակատագիրը կապված էր ազգային ազատագրական ձգտումների հետ։

(Սկիզբ)

այս ամեն XX դարի սկզբին Հայաստանը բաժանված էր Ռուսական և Օսմանյան կայսրությունների միջև։

Ռուսատանը վորոշում եր կայացրել։ Վերացնել բոլոր Հայկական եկեղցինրը և դպրոցները։

1․ Արևելյան Հայաստան (Ռուսական կայսրության կազմում)

• 1828 թ․ Թուրքմենչայան պայմանագրից հետո Արևելյան Հայաստանը միացվել էր Ռուսական կայսրությանը։
• XX դարի սկզբին այն ընդգրկում էր Երևանի, Էրիվանի, Ալեքսանդրապոլի, Նոր Բայազետի, Շուշիի, Ղարաբաղի և այլ նահանգներ։
• Ռուսական իշխանությունները մի կողմից ապահովում էին հայերի ֆիզիկական անվտանգությունը (հատկապես՝ թուրքական և պարսկական հարձակումներից հետո), մյուս կողմից՝ սահմանափակում էին ազգային ինքնավարությունը։

2․ Արևմտյան Հայաստան (Օսմանյան կայսրության կազմում)

• Արեւմտյան Հայաստանը գտնվում էր Օսմանյան կայսրության տիրապետության տակ և բաժանված էր վիլայեթների (Վան, Բիթլիս, Էրզրում, Խարբերդ, Սեբաստիա, Դիարբեքիր)։
• Հայերը այստեղ կազմում էին զգալի բնակչություն, սակայն նրանց վիճակը ծանր էր․ թուրքական իշխանությունները սահմանափակում էին կրթական, տնտեսական և քաղաքական իրավունքները։
• Հայերի հանդեպ բռնությունները հաճախակի էին։ Արդյունքում տեղի ունեցան զանգվածային ջարդեր․

Я возвращался с охоты и шел по аллее сада. Собака бежала впереди меня.
Вдруг она уменьшила свои шаги и начала красться, как бы зачуяв перед собою дичь.
Я глянул вдоль аллеи и увидел молодого воробья с желтизной около клюва и пухом на голове. Он упал из гнезда (ветер сильно качал березы аллеи) и сидел неподвижно, беспомощно растопырив едва прораставшие крылышки.
Моя собака медленно приближалась к нему, как вдруг, сорвавшись с близкого дерева, старый черногрудый воробей камнем упал перед самой ее мордой — и весь взъерошенный, искаженный, с отчаянным и жалким писком прыгнул раза два в направлении зубастой раскрытой пасти.
Он ринулся спасать, он заслонил собою свое детище… но всё его маленькое тело трепетало от ужаса, голосок одичал и охрип, он замирал, он жертвовал собою!
Каким громадным чудовищем должна была ему казаться собака! И все-таки он не мог усидеть на своей высокой, безопасной ветке… Сила, сильнее его воли, сбросила его оттуда.
Мой Трезор остановился, попятился… Видно, и он признал эту силу.
Я поспешил отозвать смущенного пса — и удалился, благоговея.
Да; не смейтесь. Я благоговел перед той маленькой героической птицей, перед любовным ее порывом.
Любовь, думал я, сильнее смерти и страха смерти. Только ею, только любовью держится и движется жизнь.

Главная мысль

В рассказе («Воробей» Тургенева) показано, что любовь родителей к детям сильнее страха смерти. Настоящая любовь способна побеждать даже инстинкт самосохранения, и именно ею держится жизнь.

---

Художественные средства

Эпитеты:

• молодой воробей,
• едва прораставшие крылышки,
• старый чёрногрудый воробей,
• отчаянный жалкий писк,
• зубастая раскрытая пасть,
• маленькое тело,
• безопасная ветка,
• любовный порыв.

Метафоры:

• ветер сильно качал (берёзы),
• голосок одичал и охрип,
• сила сбросила его (с ветки).

Сравнение:

• камнем упал.

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐ/գրավոր/
ա. Ներկայացրո՛ւ։ Ինչպե՞ս սկսվեցին և ի՞նչ ընթացք ունեցան հայ-թաթարական բախումները։
Հայ–թաթարական բախումները (հայ–ադրբեջանցի բախումներ) սկսվեցին 1905 թ. սկզբին՝ Ռուսական կայսրության հեղափոխական իրադարձությունների հետ։ 1905 թ․ փետրվարի 6-ին Բաքվում տեղի ունեցավ առաջին բախումը, սակայն Նիկոլ Դումանը կարողանում է համախմբել ինքնապաշտպանական ուժերը և հակահարված տալ թաթարներին։ Բախումները տարածվեցին ամբողջ Այսրկովկասում։ Հայ հեղափոխական դաշնակցությունը, Սոցիալ-դեմոկրատական հնչակյան կուսակցությունները կազմակերպում են ինքնապաշտպանական մարտեր։ Հայ ժողովրդի կողքին էր նաև Հայ առաքելական եկեղեցին։ Բախումները ավարտվեցին 1906 թ. սեպտեմբերին, Ռուսաստանում հեղափոխական շարժում­ների թուլացման հետևանքով։
բ. Նշի՛ր։ Թվարկի՛ր երիտթուրքերի՝ Աբդուլ Համիդի քաղաքականության շարունակողներ
լինելու հանգամանքը հիմնավորող մի քանի փաստ։
Աբդուլ Համիդը պետական քաղաքականության հիմքում դրել էր պանիսլամիզմը։ Երիտթուրքերը փոխարինեցին այն պանթյուրքիզմով, որը նույնպես հայերի և մյուս ժողովուրդների նկատմամբ ճնշում էր։ Աբդուլ Համիդի օրոք տեղի ունեցան 1890-ական թթ․ հայերի կոտորածները։ Երիտթուրքերի օրոք՝ 1915 թ․ կազմակերպվեց Հայոց ցեղասպանությունը։ Երկու վարչակարգերն էլ ձգտում էին թուլացնել և ոչնչացնել կայսրության քրիստոնյա ժողովուրդների ազատագրական շարժումները։
գ. Քննի՛ր։ Ի՞նչ էր պանթյուրքիզմը և ի՞նչ վտանգավոր հետևանքներ էր ենթադրում։
Պանթուրքիզմի նպատակն էր միավորել բոլոր թուրքախոս պետությունները և ժողովրդին որպես մեկ մեծ պետություն։ Սակայն դա նպաստեց հայ և այլ ժողովրդի իրավունքների խախտմանը, կոնֆլիկտների և սահմանադրական ազատությունների կրճատմանը։ Նաև այն հանդիսացավ ինչպես 1915թ․ Հայ Ցեղասպանության հիմքերից մեկը։

1) Փոփոխականի ո՞ր արժեքի դեպքում արտահայտությունն իմաստ չունի․

ա) x=8
բ) x=3
գ) x=6
դ) x=3
ե) x=2, x=-1
զ) x=-4, x=5
է) x=3
ը) x=4

2) Գտե՛ք արտահայտության թույլատրելի արժեքների բազմությունը և նշանապահպանման միջակայքերը․

ա) (-∞;-5)U(-5;-2)U(-2;∞) (-∞;-5) -, (-5;-2) -, (-2;∞) +
բ) (-∞;3)U(3;∞) (-∞;3) +, (3;∞) +
գ) (-∞;-1)U(-1;3)U(3;∞) (-∞;-1) +, (-1;3) +, (3;∞) +
դ) (-∞
ե)
զ)
է)
ը)

3) Սոֆին 240 000-դրամանոց հեռուստացույց գնեց։ Նա վճարեց 140 000 դրամ, իսկ մնացած գումարի համար վերցրեց մեկ տարով ապառիկ՝ 18% տարեկան տոկոսադրույքով։ Ընդհանուր որքա՞ն գումար Անին վճարեց հեռուստացույցի համար։
240,000-140,000=100,000
100,000/100*18=18,000
240,000+18,000=258,000

4) Լուծե՛ք քառակուսային հավասարումը.

ա) D=36-20=16
x1=-6+√16/2=-1
x2=-6-√16/2=-5

բ) D=16+48=64
x1=-4+√64/2=-2
x2=-4-√64/2=6

գ) D=49+72=121
x1=-7+√121/2=2
x2=-7-√121/2=-9

դ) D=

ե) D=1+48=49
x1=-1+√49/8=0,125
x2=-1-√49/8=-1

զ) D=25-168=-143<0