Քաղաքի ճանապարհից մինչև հայրենիքի կայացում**

Նախաբան

Գիշերվա խավարի մեջ հնչած գնացքի վերջին շվշվոցը կարծես նոր կյանքի սկիզբ ազդարարեր հերոսների համար։ Երբ նրանք մտան վագոնը և երկար ճանապարհ անցնելով մոտեցան գեղեցիկ, աղմկալի քաղաքին, բացվում էր ոչ միայն մի նոր վայր, այլև մի նոր աշխարհ՝ լի զարգացման, գիտության ու մարդկային առաջընթացի խորհրդանիշներով։ Քնած քաղաքի անդորրը խախտում էին միայն գործարան շտապող բանվորները, որոնք մարմնավորում էին աշխատասիրությունն ու իր երկրի հանդեպ պատասխանատվությունը։

Պարոն Սալմանի և Վարդանի ուղևորությունը քաղաքի փողոցներով դարձավ ոչ միայն տեղանքի ուսումնասիրություն, այլև գաղտնի ուղերձ․ նրանք տեսնում էին մի քաղաք, որտեղ «ամեն քաղաքացի զինվոր է»։ Սա քաղաքացիական միասնության լավագույն դրսևորումն էր՝ հզոր և ազատ հասարակության հիմքը։ Վարդանը հիացած բացականչում էր՝ «Գեղեցիկ քաղաք… հրաշալի՜ քաղաք…», և այդ հիացմունքը հասկանալի էր․ առաջադեմ շինություններ, թատրոններ, համալսարան, ակադեմիա, մամուլի կենտրոն՝ ամենը վկայում էր այն մասին, որ զարգացած քաղաքը ազատ մարդու տունն է։

Բայց հյուրանոցում նրանց դիմավորում էր այլ իրականություն․ Մելիք-Մանսուրն ու Թոմաս էֆենդին վիճում էին ընտրելիք ճանապարհի մասին։ Մեկը պնդում էր նպատակին տանող ուղիղ ճանապարհի կարևորությունը, մյուսը ծաղրում՝ այն «էշի մարտիրոսություն» համարելով։ Այս փոքր դրվագը խորհրդանշում է գաղափարական տարաձայնությունները, որոնք հաճախ էլ ծնվում են ազատ և ինքնանպատակ պայքարի մեջ։ Այս վիճաբանության մեջ ընդգծվում է գլխավոր հարցը․ ո՞ր ճանապարհն է տանում դեպի իրական հաջողություն՝ խելացի ու հաշվարկված քայլե՞րը, թե՞ վտանգի գնով կատարած վճռականությունը։

Այս մտահոդվածային պայքարը շատ է հիշեցնում իրական պատմությունը՝ հատկապես 20-րդ դարի սկզբի Հայաստանը, որտեղ գաղափարական պայքարը միահյուսված էր գոյապայքարի հետ։ Այստեղ է, որ պատմական հարթակում հայտնվում է Արամ Մանուկյանը՝ մարդու տիպարը, որը միավորում էր վճռականությունն ու հեռատեսությունը։ Նա ոչ թե խոսք էր տալիս, այլ գործ՝ Վանի ինքնապաշտպանությունը, Զինվորական մարմնի ստեղծումը, հազարավոր մարդկանց փրկությունը փաստում են նրա խորատես ու կազմակերպչական մեծ տաղանդը։

Երբ 1918 թվականին թուրքական զորքերը մոտեցան Երևանին, հենց Արամ Մանուկյանի վճռականությունն ու կազմակերպված մոտեցումը դարձան Սարդարապատի, Բաշ-Ապարանի և Ղարաքիլիսայի հաղթանակների հիմքը։ Եթե Վարդանը հիանում էր այն քաղաքի կարգուկանոնով, որտեղ «ամեն քաղաքացի զինվոր է», ապա Արամ Մանուկյանը դա վերածեց իրականության՝ հենվելով ժողովրդի միասնական ուժի վրա։ Նրա շնորհիվ հայ ժողովուրդը կանգնեց չկործանվելու եզրին և ստեղծեց սեփական պետությունը։

Այսպիսով, ինչպես Վարդանի բացահայտած քաղաքը ցույց էր տալիս զարգացած հասարակության ներդաշնակությունը, այնպես էլ Արամ Մանուկյանը իր կյանքով ու պայքարով կառուցեց այնպիսի հայրենիք, որտեղ յուրաքանչյուր քաղաքացի պետք է զգար իր պատասխանատվությունը։ Վիճաբանություններից, կասկածներից ու բարդություններից վեր միայն միասնական կամքը կարողացան առաջնորդել հայ ժողովրդին դեպի անկախություն։

Վերջնամաս

Ամփոփելով՝ երկու տեքստերն էլ մեզ հիշեցնում են նույն ճշմարտությունը․ պետություն կառուցելը սկսվում է երազանքից, բայց իրականանում է պարտականության, միասնականության ու անձնվիրության շնորհիվ։ Եվ ինչպես Վարդանի հիացմունքը ցույց էր տալիս կատարյալ քաղաքի գաղափարը, այնպես էլ Արամ Մանուկյանի գործը դարձավ այդ քաղաքի իրական մարմնավորում՝ Հայաստանի Հանրապետության ծնունդը։

ա. Ինչպե՞ս ընթացան Հայկական հարցի քննարկումները Փարիզի խաղաղության վեհաժողովում

1919 թ․ բացված Փարիզի Խաղաղության վեհաժողովում հայկական հարցը քննարկվում էր որպես Օսմանյան կայսրության ոչ թուրք ժողովուրդների ապագայի մաս։
Քննարկումների հիմնական բովանդակությունը հետևյալն էր․

• Հայերը ներկայացրին միավորված Հայաստանի ստեղծման պահանջը, որը պետք է ընդգրկեր Արեւմտյան և Արեւելյան Հայաստանը։
• Հայկական պատվիրակությանը ներկայացնում էին Բոգոս Նուբարը և Ավետիս Ահարոնյանը։
• Մեծ տերությունները սկզբում դրական էին վերաբերվում, սակայն դանդաղում էին որոշման մեջ, քանի որ իրենց շահերը զուգահեռ չէին․
  • Ֆրանսիան և Անգլիան ցանկանում էին արագ լուծել տարածքային ու նավթային հարցերը Մերձավոր Արևելքում։
  • ԱՄՆ-ը ավելի զգուշավոր էր և չէր ցանկանում նոր երկարատև պարտավորություններ ստանձնել։
• Քննարկումները բարդացրեց նաև այն, որ Հայաստանը շատ տկար պետություն էր, ու մեծ տերությունները կասկածում էին, արդյոք այն կկարողանա գոյատևել։

Քննարկումների արդյունքը եղավ, որ հայկական հարցը որոշվեց ներառել օսմանյան կայսրության հետ կնքվելիք Սևրի խաղաղության պայմանագրում։

բ. ԱՄՆ-ի դիրքորոշումը Հայաստանի մանդատի հարցում

Վեհաժողովում առաջարկվեց, որ ԱՄՆ-ը ստանձնի Հայաստանի մանդատը՝ դառնալով Հայաստանի հովանավորը և ապահովիչը։

ԱՄՆ-ի դիրքորոշումը եղել է երկակի․

• Նախագահ Վուդրո Վիլսոնը կողմ էր․ նա հավատում էր, որ ԱՄՆ-ը պետք է աջակցի փոքր ժողովուրդներին և պաշտպանի նրանց ինքնորոշման իրավունքը։
• Սակայն ԱՄՆ-ի կոնգրեսը դեմ քվեարկեց մանդատին, որովհետև՝
  • ԱՄՆ-ը չէր ուզում ներգրավվել Մերձավոր Արևելքի ռազմական ու ֆինանսական բեռներին,
  • երկիրը հենց նոր էր դուրս եկել Առաջին աշխարհամարտից և ցանկանում էր կենտրոնանալ ներքին խնդիրների վրա,
  • շատ կոնգրեսականներ չէին ուզում, որ ԱՄՆ-ը դառնա «կոլոնիալ» տերություն։

Արդյունք․ ԱՄՆ-ը մերժեց մանդատը, բայց Վիլսոնը շարունակեց աջակցել Հայաստանին՝ իր սահմանազատման որոշմամբ (Վիլսոնի árbitrajինչը որոշեց Հայաստանի և Թուրքիայի սահմանը)։

գ. Հայաստանին վերաբերող դրույթները Սևրի պայմանագրում եւ տարածքային վեճերի կարգավորումը

Հայաստանին վերաբերող գլխավոր դրույթները

1920 թ․ օգոստոսի 10-ին Օսմանյան կայսրության և դաշնակից տերությունների միջև ստորագրված Սևրի պայմանագիրը Հայաստանի համար շատ նպաստավոր էր․

1. Թուրքիան ճանաչում էր Հայաստանի անկախությունը՝ որպես ինքնիշխան պետություն։
2. Թուրքիան պարտավորվում էր հանձնվել Վուդրո Վիլսոնի սահմանազատմանը, որը պիտի որոշեր Հայաստանի–Թուրքիայի սահմանի ճակատագիրը։
3. Հայաստանի տարածքը պետք է զգալիորեն ընդլայնվեր՝ ներառելով Վանի, Բիթլիսի, Էրզրումի և Տրապիզոնի վիլայեթների մեծ մասը։
4. Հայաստանը ստանում էր ծով դուրս գալու հնարավորություն՝ Սև ծովի ափին։
5. Թուրքիան պարտավորվում էր պաշտպանել հայկական բնակչության իրավունքները և վերացնել հայերի նկատմամբ նախորդ տարիների գործած հանցագործությունները։

Տարածքային վեճերի կարգավորումը Վրաստանի և Ադրբեջանի հետ

Սևրի պայմանագիրը նախատեսում էր նաև, որ՝

• Հայաստանի և Վրաստանի,
• ինչպես նաև Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև տարածքային վեճերը

պետք է կարգավորվեին միջազգային հանձնաժողովների միջոցով։
Այսինքն՝ լիներ խաղաղ, իրավական ճանապարհ՝ ոչ ռազմական։

Իրականում, պայմանագիրը երբեք լիովին ուժի մեջ չմտավ, որովհետև Թուրքիայում իշխանության եկան քեմալականները, և տարածաշրջանում սկսվեցին նոր պատերազմներ։

1)ABC և A₁B₁C₁ եռանկյունները նման են, ընդ որում՝ k = 3 : Գտեք ABC եռանկյան մակերեսը, եթե A₁B₁C₁ եռանկյան մակերեսը 16 սմ² է:

3²=9′

x=16

9×16=144

2)Նման եռանկյուններից մեկի մակերեսը 20 դմ² է, մյուսինը`5 դմ²: Գտե՛ք այդ եռանկյունների նմանության գործակիցը:

20:5=4

4:2=2

3)Նման եռանկյուններից մեկի կողմը 24 սմ է, իսկ մյուս եռանկյան դրան նմանակ կողմը 6 սմ է: Գտեք երկրորդ եռանկյան մակերեսը, եթե առաջինի մակերեսը 160 սմ է:

24:6=4

4²=16

160:10=16

4)Նման եռանկյուններից մեկի կողմերը 5 անգամ փոքր են մյուսի կողմերից: Գտե՛ք դրանց մակերեսների հարաբերությունը:

k=1\25

5)M-ը ABCD զուգահեռագծի BC կողմը բաժանվում է 1:2 հարաբերությամբ՝ հաշված B կետից: AM և BD հատվածները հատվում են K կետում: Գտե՛ք K կետի հեռավորությունը AD-ից, եթե K կետի հեռավորությունը BC-ից 5 սմ է։

6)BC = 6 սմ և AD = 18 սմ հիմքերով ABCD սեղանի անկյունագծերը հատվում են O կետում: Գտե՛ք AOD եռանկյան OM միջնագիծը, եթե BOC եռանկյան OK միջնագիծը 8 սմ է:

7)BC = 4 սմ և AD = 8 սմ հիմքերով ABCD սեղանի անկյունագծերը հատվում են O կետում: M-ը և N–ը համապատասխանաբար AO և OC հատվածների միջնակետերն են: Գտե՛ք DM-ը, եթե BN = 3 սմ:

Ինչպիսի՞ հողեր կան Հայսատանում։

• Լեռնամարգագետնային հողեր
• Դարչնագույն հողեր
• Շագանակագույն հողեր
• Սևահողեր
• Անապատա-կիսաանապատային հողեր
• Ալյուվիալ (գետաբերանի) հողեր
• Անգային հողեր (աղակալած, քարքարոտ)

Նկարագրե՛լ կիսաանապատային հողերը։

Տարածված են հիմնականում Արարատյան դաշտում, Մասիսի, Արտաշատի, Եղեգնաձորի ստորին մասերում։

Կազմվում են չոր, տաք կլիմայական պայմաններում։

Քիմիական կազմը հաճախ ունի աղակալում, գիպս և կարբոնատներ։

Բույսածածկը աղքատ է՝ աճում են քաղցրաթուրտ և ջրակայուն իներ՝ աղուտ, ուզառ, քյոռլուկ, աղասեր թփեր։

Մարդու միջամտությամբ (ոռոգում) դառնում են բարձր բերքատու, հատկապես այգեգործության և բանջարաբոստանային մշակաբույսերի համար։

Նկարագրե՛լ ամենատարածված հողատեսակը։

Զարգանում են միջին լեռնային գոտում (1000–1800 մ)։

Բավարար քանակի խոնավություն և տաք ամառ։

Հողի կառուցվածքը միջինածխաթթված է, բերրիությունը՝ միջինից բարձր։

Վարանուն գույն – բացից մինչև մուգ դարչնագույն։

Հարմար են հացահատիկայինների, բանջարեղենի, ինչպես նաև այգիների համար։

Ինչպիսի՞ էնդեմիկ բուսատեսակներ գիտեք Հայաստանում։

Հայաստանի էդեմիկ բույսերն են՝ պատատուկ հայկական, ոչնաթափ հայկական, օշինդր հայաստանյան, <<Հայաստանի արմատ>>՝ տորոն, աչնի Զանգեզուր, և կաղնի արաքսյան։

Ինչպիսի՞ էնդեմիկ կենդանատեսակներ գիտեք Հայաստանում։

Հայաստանում կան 75 կաթնասուններ, 302 թռչուններ, 43 սողուներ, անողնաշարավորներ՝ ավելի քան 11000-ը։ Շատ կենդանատեսակներ հատուկ են միայն Հայկական լեռնաշխարհին և հարակից տարածքներին։ Դրանք են հայկական վայրի վոչխարը, բեզոարյան այծը, կովկասյան փասիանը, հայկական եղջերավոր օձը և այլն։

Հիմնականում ՀՀ անտառները ինչպիսի՞ նշանակություն ունեն։

Էկոլոգիական նշանակություն – պահպանում են հողի բերրիությունը, կանխում են հողաշեղումները։

Կլիմակարգավորող դեր – մեղմացնում են օդի ջերմաստիճանի տատանումները։

Ջրակարգավորող դեր – նպաստում են գետերի և աղբյուրների կայուն հոսքին։

Օդի մաքրում – կլանում արտադրում են թթվածին։

Կենսաբազմազանության օջախներ – շատ կենդանիների ու բույսերի բնական տուն։

Թաղանթային / հողապաշտպան դեր լեռնային պայմաններում։

Ի՞նչ կներկայացնեք ֆրիգանոիդ բուսականության մասին։

• Ֆրիգանոիդը չոր լեռնային թփուտային բուսածածկ է։
• Տարածված է Արցախում, Զանգեզուրում, Վայոց ձորում, Արարատի լանջերին։
• Բնորոշ են ցածրամեծություն, հաստաճյուղ, միշտ կանաչ կամ կիսաիշտուկ թփեր։
• Հանդիպող տեսակներ՝ քրքումի եղեգին, յասամանախոտ, քարափճյան, սպիտակաթուփ, հետերոպտերոներ և այլն։
• Դրանք դիմանում են չորությանը, արևային ինտենսիվ ճառագայթմանը և աղքատ հողերին։

Նկարագրե՛լ անապատային և կիսանապատային գոտին։

Անապատային գոտի

• Շատ չոր կլիմա, խիստ տաք ամառ։
• Հողերը աղակալած են, կարբոնատային, հաճախ՝ ավազային։
• Բուսածածկը շատ թույլ է – հիմնականում աղուտ, խոտիկներ, ուզառ, ածիկ, թփուտներ։

Կիսաանապատային գոտի

• Ավելի խոնավ է, քան անապատայինը։
• Գտնվում է հիմնականում Արարատյան դաշտում և նրա շրջակա ստորին լանջերին։
• Հողերը՝ շագանակագույն, աղակալած, երբեմն գիպսային։
• Բույսեր՝ ծռախոտ, քյոռլուկ, աղուսային թփեր, ոզոռ, մոտ գետերի՝ հացազգիներ։
• Կենդանիներ՝ օձեր, կալիֆոռնիական փայտփորիկ, ճիտակ, մկնանմաններ։

1.Ո՞ր նյութերն են կոչվում աղեր:

Պատասխանիր՝ ո՞ր իոններից է կազմված և ինչպե՞ս է ստացվում։

2. Ի՞նչ իոններից են կազմված հետևյալ աղերը դիսոցի՛ր։

ա) NaCl
բ) CaCO₃
գ) CuSO₄
դ) KNO₃

3. Գրի՛ր հետևյալ աղերի բանաձևերը ըստ անվանումների․

ա) Կալցիումի քլորիդ
բ) Նատրիումի սուլֆատ

4 . Գրի՛ր, ինչ կստացվի, երբ  միմյանց հետ փոխազդեն․

ա) H₂SO₄ + KOH → ?
բ) CuO + 2HCl → ?
գ) Na₂CO₃ + CaCl₂ → ?

Առաջադրանքներ․
1) Լուծե՛ք անհավասարումը.
ա) (x — 2)(x — 6)(x — 7) > 0
(-∞;2) -, (2;6) +, (6;7) -, (7;∞) +
x ∈ (2;6)U(7;∞)
բ) (x + 5)(x — 1)(x + 2) < 0
(-∞;-5) -, (-5;-2) +, (-2;1) —
x ∈ (-∞;-5)U(-2;1)
գ) (x + 1)(x — 4)(x + 8)² < 0
(-∞;-8) -, (-1;4) -, (4;∞) +
x ∈ (∞;-8)U(-1;4)
դ) (x — 2)³ (x — 5)²(x + 2) < 0
(-∞;-2) -, (-2;2) +, (2;3) —
x ∈ (-∞;-2)U(2;3)

2) Լուծե՛ք անհավասարումը.

ա) (-∞;-3) +, (-3;2) +, (2;5) -, (5;∞) +
x ∈ (-∞;-3)U(5;∞)
բ)
գ) (-∞;-2) -, (-2;1) -, (1;4) -, (4;∞) +
x ∈ (-∞;-2)U(1;4)
դ) (-∞;-3) +, (-3;1) -, (1;10) -, (10;∞) +
x ∈ (-3;1)U(1;10)

3) Լուծե՛ք անհավասարումը.

ա) x ∈ [5;∞)
բ) x ∈ (9;∞)
գ) x ∈ (-∞;-15)
դ) x ∈ [4;∞)

4) Լուծե՛ք անհավասարումը.

ա) (-∞;-6) -, (-6;1) +, (1;4) -, (4;∞) +
x ∈ (-6;1)U(4;∞)
բ) (-∞;-5) +, (-5;-4) +, (-4;∞) +
x ∈ (-∞;-5)U(-4;∞)
գ) (-∞;-20) -, (-20;-6) -, (-6;9) -, (9;20) +, (20;∞) +
x ∈ (-∞;-20)U(-6;9)
դ) (-∞;-18) +, (-18;-9) +, (-9;-6) +, (-6;27) -, (27;∞) —
x ∈ (-6;27)U(27;∞)

Առաջադրանքներ․
1) Լուծե՛ք անհավասարումը.
ա) x² + 4x + 6 > 0
D=16-24=-8
-8<0
բ) 3x² + 8x + 22 ≥ 0
D=64-264=-200
-200<0
գ) — 2x² + 4x — 10 < — 2
D=16-64=-48
-48<0
դ) x² + 6x + 15 ≤ 5
D=36-40=-4
-4<0
ե) x² + 6x + 14 < 3x — 1
D=9-60=-51
-51<0
զ) — 4x² + 6x — 9 < 1 — x
D=49-160=-111
-111<0
2) Լուծե՛ք անհավասարումը.
ա) x² — 8x + 16 ≥ 0
D=64-64=0
x=8/2=4
բ) x² — 7x + 10 ≥ 1 — x
D=36-36=0
x=6/2=3
գ) 3x² + 12x + 10 ≥ — 2
D=144-144=0
x=12/6=2
դ) — 4x² + 6x — 2 ≥ 2x — 1
D=16-16=0
ե) — x² — 8x + 2 ≤ 3³ + 2x
D=100-100=0
x=10/-2=-5
զ) (x + 7)² > 2x + 13
3) Տրված է 3x² + bx + 5 < 0 քառակուսային անհավասարումը։ Հայտնի է, որ b² — 60 < 0։ Գտե՛ք անհավասարման լուծումների բազմությունը:
4) Տրված է 4x² + bx + 1 ≥ 0 քառակուսային անհավասարումը: Հայտնի է, որ b² < 7։ Գտե՛ք անհավասարման լուծումների բազմությունը:

1. Գրիր հետևյալ հիդրօքսիդների բանաձևերը.

ա) Նատրիումի հիդրօքսիդ – NaOH
բ) Կալցիումի հիդրօքսիդ – Ca(OH)₂
գ) Երկաթ(III)-ի հիդրօքսիդ – Fe(OH)₃

2. Դասակարգիր՝ հիմք, թթու, աղ.

• NaOH – հիմք (ալկալի)
• HCl – թթու (աղաթթու)
• KOH – հիմք (ալկալի)
• Cu(OH)₂ – հիմք (այլ մետաղի հիդրօքսիդ, անլուծելի)

3. Նշիր՝ լուծելի, թե ոչ.

ա) NaOH – լուծելի
բ) Ba(OH)₂ – լուծելի
գ) Fe(OH)₃ – անլուծելի
դ) Al(OH)₃ – անլուծելի

4. Գրիր ռեակցիաները.
ա) NaOH + HCl → NaCl + H2O
բ) Ca(OH)₂ + CO₂ → CaO + H2O
գ) Fe(OH)₃ → (տաքացնելիս) Fe2O3 + H2O
դ) Al(OH)₃ + HNO₃ → Al(NO3)₃ + H2O