Մհեր Մկրտչյան

«Թմկաբերդի առումը» պոեմը գրվել է հայ մեծ բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյան-ի կողմից։ Այն պատմական թեմայով ստեղծագործություն է, որը ներկայացնում է պարսից տիրակալ Նադիր Շահ-ի արշավանքների ժամանակ տեղի ունեցած դեպքերից մեկը։

Պոեմի հիմքում դրված է անառիկ Թմկաբերդի գրավման պատմությունը։ Բերդի տերը քաջ և հայրենասեր իշխան էր, որը պատրաստ էր մինչև վերջ պաշտպանել իր հայրենիքը։ Նադիր շահը երկար ժամանակ չի կարողանում գրավել բերդը ռազմական ճանապարհով, քանի որ այն ամուր էր և լավ պաշտպանված։ Սակայն շահը դիմում է խորամանկության․ նա խոստումներով ու գայթակղիչ առաջարկներով փորձում է շահել իշխանի կնոջ՝ Թամարի վստահությունը։

Թամարը, հմայված լինելով շահի խոստումներով, մատնում է բերդի գաղտնիքը։ Նրա դավաճանության հետևանքով Թմկաբերդը ընկնում է։ Սակայն վերջում դավաճանությունը չի բերում երջանկություն․ այն ունենում է ողբերգական ավարտ։

Ստեղծագործության գլխավոր գաղափարը դավաճանության դատապարտումն է։ Թումանյանը ցույց է տալիս, որ հայրենիքի նկատմամբ դավաճանությունը ամենամեծ մեղքն է։ Թամարի կերպարը ներկայացնում է մարդու թուլությունը, երբ անձնական շահը վեր է դասվում ազգային ու բարոյական արժեքներից։ Իշխանի կերպարը հակադրություն է Թամարին․ նա խիզախ է, պատվախնդիր և հայրենասեր։

Պոեմում կարևոր է նաև հայրենասիրության թեման։ Իշխանը պատրաստ է զոհվելու, բայց ոչ՝ հանձնելու հայրենի բերդը։ Այս կերպ Թումանյանը բարձրացնում է հավատարմության, արժանապատվության և հայրենասիրության գաղափարները։

Լեզուն պատկերավոր է, հուզական և դրամատիկ։ Պատկերներն ուժեղ են, իսկ ավարտը՝ ուսանելի։

Հայ գրականության մեջ առանձնահատուկ տեղ ունի «Թմկաբերդի առումը» պոեմը, որի հեղինակը մեծ բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյան-ն է։ Այս ստեղծագործությունը հիմնված է պատմական իրադարձությունների վրա և կապված է պարսից տիրակալ Նադիր շահ-ի արշավանքների հետ։

Պոեմում նկարագրվում է Թմկաբերդի գրավումը Նադիր շահի կողմից։ Թմկաբերդը հզոր և անառիկ ամրոց էր, որը երկար ժամանակ դիմադրում էր թշնամուն։ Սակայն ամրոցի անկումը տեղի է ունենում ոչ թե բաց ճակատամարտի, այլ դավաճանության պատճառով։ Թումանյանը ցույց է տալիս, որ երբ ժողովուրդը միասնական չէ, նույնիսկ ամենաամուր ամրոցը կարող է կործանվել։

Նադիր շահը ներկայացվում է որպես ուժեղ և վճռական տիրակալ, որը ձգտում էր ընդարձակել իր տիրապետությունը։ Սակայն պոեմի հիմնական միտքը միայն ռազմական հաղթանակը չէ։ Բանաստեղծը շեշտում է, որ իրական պարտությունը տեղի է ունենում ներսից՝ երբ հավատարմությունը փոխարինվում է անձնական շահերով։

Այս ստեղծագործությունը մեզ սովորեցնում է գնահատել հավատարմությունը, հայրենասիրությունը և միասնությունը։ «Թմկաբերդի առումը» ոչ միայն պատմական դրվագ է, այլ նաև խորը պատգամ հայ ժողովրդին՝ երբեք չկորցնել ազգային ոգին և միասնականությունը։

Իմ կարծիքով, այս պոեմը կարևոր է, որովհետև այն մեզ հիշեցնում է, որ պատմության դասերը պետք է սովորել և չկրկնել անցյալի սխալները։ Միայն միասնական ու հայրենասեր ժողովուրդը կարող է պաշտպանել իր երկիրը և արժանապատվորեն հաղթահարել դժվարությունները։

1․ ՀՀ Սահմանադրության հոդվածներ՝ կապված ՀՀ քաղաքացիության հետ

ՀՀ Սահմանադրության մեջ քաղաքացիությանը վերաբերում է հիմնականում Հոդված 47-ը։

Հոդված 47․ ՀՀ քաղաքացիությունը

• ՀՀ քաղաքացիությունը ձեռք է բերվում և դադարեցվում է օրենքով սահմանված կարգով։
• Ոչ ոք չի կարող կամայականորեն զրկվել ՀՀ քաղաքացիությունից։
• ՀՀ քաղաքացին չի կարող զրկվել ՀՀ քաղաքացիությունից կամ արտաքսվել Հայաստանի Հանրապետությունից։
• ՀՀ քաղաքացին կարող է ունենալ երկքաղաքացիություն։

(Քաղաքացիության հարցերը նաև կարգավորվում են «ՀՀ քաղաքացիության մասին» օրենքով։)

2․ «Մարդ» և «Քաղաքացի» հասկացությունների համեմատություն

Եզրակացություն․
Յուրաքանչյուր քաղաքացի մարդ է, բայց ոչ յուրաքանչյուր մարդ է տվյալ պետության քաղաքացի։

3․ Ակտիվ քաղաքացուն բնորոշ հատկանիշներ

Ակտիվ քաղաքացին՝

• Հետաքրքրվում է երկրի կյանքով և խնդիրներով
• Մասնակցում է ընտրություններին
• Պահպանում է օրենքները
• Հարգում է ուրիշների իրավունքները
• Մասնակցում է հասարակական կամ կամավորական աշխատանքների
• Արտահայտում է իր կարծիքը քաղաքակիրթ ձևով

Առաջադրանքներ․

1)Տրված է {a_n} երկրաչափական պրոգրեսիան։ Հաշվե՛ք.

ա)S₇ -ը, եթե a₁ = 1, q = 2

S₇ =1*2⁷ -1/2-1

բ)S₈ -ը, եթե a₁ = -1, q = 3

գ)S₄ -ը, եթե a₁ = 8, q = 1/2

դ)S₆ -ը, եթե a₁ = 4, q = -3

2)Տրված է {a_n} երկրաչափական պրոգրեսիան։ Հաշվե՛ք S₅ -ը.

ա) a₂ = 4, q = 3

բ) a₃ = 9, a₄ = 27

գ) a₂ = 8, q = -1/2

3)Տրված է {a_n} երկրաչափական պրոգրեսիան։ Գտե՛ք a₁ — ը, եթե

ա)S₄ = 30, q = 2

բ)S₆ = -2184, q = 3

գ)S₇ = 5, q = -1

դ)S₃ = 91, q = -4

4)Տրված է b_n = 3 * 2^{n — 1} երկրաչափական պրոգրեսիան: Հաշվե՛ք.

ա)b₃ + b₄

բ)b₅ + b₆

5){a_n} երկրաչափական պրոգրեսիայում a₁ = 6, q = -1: Հաշվե՛ք.

ա)S₂₀₂₅ — ը

բ)S₂₀₂₆ — ը

6-րդ խումբ (թթվածնի խումբ, խալկոգեններ)

1. Ինչպե՞ս է կոչվում 6-րդ խմբի տարրերի խումբը։
6-րդ խմբի տարրերը կոչվում են խալկոգեններ (թթվածնի խումբ)։

2. Որո՞նք են 6-րդ խմբի տարրերը։

• Թթվածին (O)
• Ծծումբ (S)
• Սելեն (Se)
• Տելուր (Te)
• Պոլոնիում (Po)

3. Քանի՞ վալենտ էլեկտրոն ունեն 6-րդ խմբի տարրերը։
Ունեն 6 վալենտ էլեկտրոն։

4. Ինչպիսի՞ տարր է թթվածինը։
Թթվածինը ոչ մետաղ է։

5. Թթվածնի էլեկտրոնային բանաձևը։
O → 1s² 2s² 2p⁴

(Բաշխումը շերտերով՝ 2,6)

6. Թթվածինը բնության մեջ ինչպիսի՞ վիճակներում է հանդիպում։

• Ազատ վիճակում՝ O₂ (օդում)
• Բարդ նյութերի կազմում՝ ջրում (H₂O), օքսիդներում և այլն

7. Թթվածին պարունակող 4 բարդ նյութի բանաձև։
H₂O
CO₂
CaO
SO₂

8. Ինչո՞ւ են 6-րդ խմբի տարրերը հաճախ առաջացնում օքսիդներ։
Քանի որ ունեն 6 վալենտ էլեկտրոն և ձգտում են լրացնել արտաքին շերտը՝ միանալով այլ տարրերի, հատկապես թթվածնի հետ։

9. Ծծմբի հնարավոր օքսիդները։
SO₂
SO₃

10. Թթվածնի քիմիական նշանը և հարաբերական զանգվածը։
Քիմիական նշան՝ O
Հարաբերական ատոմային զանգված՝ 16
Մոլեկուլային զանգված (O₂)՝ 32

11. Ինչպիսի՞ կապ է առաջանում թթվածնի և ջրածնի միջև։
Առաջանում է բևեռային կովալենտ կապ (օրինակ՝ H₂O-ում)։

12. Օրինակներ 6-րդ խմբի տարր պարունակող միացություններից։
H₂S
SO₂
H₂SO₄
SeO₂

7-րդ խումբ (հալոգեններ)

1. Ինչպե՞ս է կոչվում 7-րդ խմբի տարրերի խումբը։
Կոչվում են հալոգեններ։

2. Թվիր 7-րդ խմբի տարրերը։

• Ֆտոր (F)
• Քլոր (Cl)
• Բրոմ (Br)
• Յոդ (I)
• Աստատ (At)

3. Ինչո՞ւ են հալոգենները կոչվում «աղ առաջացնող»։
Քանի որ մետաղների հետ առաջացնում են աղեր (օրինակ՝ NaCl)։

4. Քանի՞ վալենտ էլեկտրոն ունեն հալոգենները։
Ունեն 7 վալենտ էլեկտրոն։

5. Ինչպիսի՞ տարրեր են հալոգենները։
Ոչ մետաղներ են։

6. Ո՞ր հալոգենն է գազային վիճակում սենյակային ջերմաստիճանում։
Ֆտորը և քլորը գազ են։

7. Ինչպիսի՞ միացություններ են առաջացնում մետաղների հետ։
Առաջացնում են աղեր (հալոգենիդներ)։

8. Նատրիումի և քլորի միացության բանաձևը։
NaCl

9. Ինչպե՞ս է փոխվում հալոգենների ակտիվությունը վերևից ներքև։
Ակտիվությունը նվազում է վերևից ներքև։

10. Օրինակներ հալոգեն պարունակող բարդ նյութերից։
NaCl
HCl
KBr
CaF₂

Նախագծի նպատակը՝
Թթվածնի ստացումը կալիումի պերմանգանատի ջերմային քայքայումից

Նախագծի ընթացքը.
Լաբորատորիայում թթվածինը ստանում են թթվածին պարունակող բարդ նյութերի քայքայումից. Կալիումի պերմանգանատը (KMnO₄) տաքացնելիս քայքայվում է՝ անգույն գազի (թթվածնի) անջատմամբ. Ճշտելու  նպատակով, թե  ի՞նչ  գազեր  են  առաջացել, առկայծող  մարխը մոտեցնենք  քիչ  ծավալով  գազին  ու  փորձանոթը բացենք: Մարխը  բռնկվում  է: Դա  վկայում  է, որ  տվյալ  գազը թթվածինն  է: 

KMnO4 —> K2MnO4 + MnO2 + O2

Вставьте словосочетания в правильной форме.
1) Это стихотворение известного поэта (известный поэт).
2) Это поэма А. Исаакяна (А. Исаакян).
3) Мне принесли учебник армянского языка (армянский язык).
4) На его столе лежали кусок чёрного хлеба (чёрный хлеб) и коробок спичек (спички).
5) Это было на Рождество, 6-ое января (6-ое, январь).
6) Я желаю вам успехов (успехи) в работе.
7) Она ждала от него понимания (понимание).
8) Учитель требует от учеников регулярное посещение занятий (регулярное посещение занятий).

1) Когда произошло это событие?
Это произошло 15 лет назад.
2) Кто об этом вспоминает?
Об этом вспоминает банкир.
3) О чём шёл спор между гостями?
Спор был о том, что гуманнее. смертная казнь или пожизненное заключение?
4) Какие слова юриста были его главным убеждением?
«Если бы мне предложили выбирать между казнью и пожизненным заключением, то, конечно, я выбрал бы второе. Жить как-нибудь лучше, чем никак.«
5) Как по истечении лет объясняет банкир причину заключения этого пари?
«К чему это пари? Какая польза от того, что юрист потерял пятнадцать лет жизни, а я брошу два миллиона? Может ли это доказать людям, что смертная казнь хуже или лучше пожизненного заключения? Нет и нет. Вздор и бессмыслица. С моей стороны то была прихоть сытого человека, а со стороны юриста – простая алчность к деньгам…»
6) Где будет отбывать заключение юрист?
Юрист будет отбывать своё заключение под строжайшим надзором в одном из
флигелей, построенных в саду банкира
7) Какое условие поставил банкир юристу?
Условились, что в продолжение пятнадцати лет он будет лишён права переступать порог флигеля, видеть живых людей, слышать человеческие голоса и получать письма и газеты. Ему разрешалось иметь музыкальный инструмент, читать книги, писать письма, пить вино и курить табак.

Прочитайте словосочетания. Задайте вопрос к выделенным словам.
Выделите окончания. Сделайте вывод: в каком падеже употреблены эти
существительные.
1) Смертная казнь гуманнее длительного заточения; в результате спора; то была
прихоть сытого человека; страдал от скуки и одиночества; книг он не читал; занялся
изучением языков; он боялся финансовой катастрофы; чтобы избежать банкротства; до условленного срока; никогда не чувствовал такого презрения к самому себе.
2) Молодой человек лет двадцати пяти; в продолжение пятнадцати лет; в
продолжение четырёх лет; после десятого года; за пять часов.

Вставьте словосочетания в правильной форме.
1) Это стихотворение известного поэта (известный поэт).
2) Это поэма А. Исаакяна (А. Исаакян).
3) Мне принесли учебник армянского языка (армянский язык).
4) На его столе лежали кусок чёрного хлеба (чёрный хлеб) и коробок спичек (спички).
5) Это было на Рождество, 6-ое января (6-ое, январь).
6) Я желаю вам успехов (успехи) в работе.
7) Она ждала от него понимания (понимание).
8) Учитель требует от учеников регулярное посещение занятий (регулярное посещение занятий).

Առաջադրանքներ․
1) Շրջանագծին արտագծած հավասարասրուն սեղանի բարձրությունը 4 սմ է, իսկ մակերեսը՝ 60 սմ²: Գտեք սեղանի սրունքը:
60=(a+b)/2*4
a+b=60*2/4=30
a+b=c+c
2c=30, c=15
2) Շրջանագծին արտագծած հավասարասրուն սեղանի սրունքը 12 դմ է, իսկ ներգծած շրջանագծի շառավիղը՝ 5 դմ: Գտեք սեղանի մակերեսը։
a+b=c+c
12*2=24
p=(24+24)/2=24
S=24*5=120
3) Շրջանագծին արտագծած ուղղանկյուն սեղանի կողմնային կողմերը 12 սմ և 16 սմ են: Գտե՛ք սեղանի մակերեսը:
h=12
S=(12+16)/2*12=168
4) Ուռուցիկ քառանկյան 12 դմ և 18 դմ երկարությամբ անկյունագծերի կազմած անկյունը 45° է: Գտե՛ք քառանկյան մակերեսը:
S=1/2*12*18*√2/2=216√2
5) Զուգահեռագծի 7 սմ և 16 սմ երկարությամբ անկյունագծերի կազմած անկյունը 30° է: Գտե՛ք զուգահեռագծի մակերեսը:
S=1/2*7*16*1/2=28
6) Գտեք սեղանի 6 սմ և 10 սմ երկարությամբ անկյունագծերի կազմած անկյունը, եթե դրա մակերեսը 15√3 սմ է:
1/2*6*10*x=15√3
15√3=30x
x=15√3/30=√3/2
sin60=√3/2
7) Ուղղանկյան մակերեսը 36 դմ է, անկյունագիծը՝ 12 դմ: Գտեք անկյունագծերի կազմած անկյունը:
1/2*12*12*x=36
36=72x
x=0.5
sin30=1/2
8) Ուղղանկյան կողմերը 6 սմ և 8 սմ են: Գտե՛ք անկյունագծերի կազմած անկյան սինուսը: