Մհեր Մկրտչյան

Տնային

CuO + H₂ = Cu + H₂O, 
CaO + H2O = Ca(OH)2
MgO + 2HCl = MgCl2 + H₂O,

Նշի՛ր ռեակցիայի տեսակը:

CuO + H₂ = Cu + H₂O, – տեղակալման
CaO + H2O = Ca(OH)2 – միացման
MgO + 2HCl = MgCl2 + H₂O, – փոխանակման

Դասակարգի՛ր ռեակցիային մասնակցող  անօրգանական նյութերը:
1. Mr
Mr (CuO)=64+16=80
Mr (H2O)=2+16=18
Mr (H2)=1+1=2
Mr (CaO)=40+16=56
Mr (Ca(OH)2)=40+32+2=74
Mr (MgO)=24+16=40
Mr (2HCl)=2+35=37
Mr (MgCl2)=24+70=94
w (զանգվածային բաժին)
Օ.ա.
CuO=+2/-2
H2O=+1/-2
CaO=+2/-2
MgO=+2/-2
2HCl=+1/-2
MgCl2=+2/-1
Կապի տեսակ
CuO – կովալենտային
H2 – իոնային
CaO – կովալենտային
H2O – իոնային
MgO – կովալենտային
2HCl – իոնային
MgCl2 – կովալենտային

Այնտեղ սարերն իրար են հանդիպել, իրենց արանքում մի մեծ ձոր են ստեղծել, որ կոչվում է Մութը Ձոր։

Մութը Ձորը բաժամում է հայերին ու թուրքերին իրարից։ Նրա մի կողմը թուրք սարվորն է իջնում, իր վրանը զարկում, մյուս կողմը՝ հայը։

Բայց նրանց իգիթները գիշերվա մթնով էլ անցնում են այս խոր անդունդը, իրարից ոչխար են գողանում, ձի, կով կամ գոմեշ են քշում։ Նրանց հովիվները հասնում են ու փետակռիվ են անում։

Մեկ էլ տեսար մի սարի ուսից տարածվեց մի զիլ ձայն՝ «Հավար հե՜յ․․․»։ Այդ ձայնը տարածվում է լեռներում, ու հանկարծ երկու կողմն էլ իրարով են անցնում։

Թուրք Ղափըչօղլին իր վրանը զարկել էր Մութը Ձորի մի կողմը։ Այնտեղից խրորխտ ու սպառնալի նայում էր դիմացը հանգրվանած հայերին։ Նրա մարդիկը այդ սարերի ամենահռչակավոր գողերն էին։ Բանտերից փախածները նրա մոտ էին թաքնվում, սարերով անցնող ավազակային խմբերը նրա հարկի տակ էին ապաստան գտնում։ Մի իրիկնադեմ վրանում թինկը տված նա զրույց էր անում իր սովորական հյուրերի հետ։ Նրանք հայտնի ավազակներ էին, որ անցնում էին լեռներով։
— Էս դիմացի հայերին լավ է տղերքը տակնուվրա չեն անում, -իր զարմանքը հայտնեց հյուրերից մի քուրդ։
— Էդքան էլ խեղճ մի կարծիր հայերին,- պատասխանեց տանտերը։
— Դրա՞նց․․․
— Հա՛, դրանց։ Դրանց մեջ Չատի անունով մի չոբան կա, իգիթ եմ ասում։
— Փա՛, հա՜,-  բացականչեց վրդովված ավազակը ու շրըխկալով նստեց։
— Ի՞նչ կտաս գիշերս էնպես անեմ, որ առավոտն էլ ծուխ չբարձրանա դիմացը։
— Կապուտ ձին քեզ կնվիրեմ, պատասխանեց թուրք տանտերը։
Նրանք ձեռք ձեռքի խփեցին ու գրազ եկան։
Սարսափելի մութն են Մութը Ձորի գիշերները։

Մի մթնագիշեր էր․ անձրևն էլ անընդհատ տեղում էր միալար։ Քնած էին հայերը։ Երբեմն-երբեմն հովիվները այս կամ այն կողմից խուլ «հե՜յ-հե՜յ․․․» կանչելով, իմացնում էին, որ հսկում են դեռ։

Գիշերվա մի ժամանակը մի թմփթմփոց անցավ վրանների մոտից։ Շները վեր կացան, վրա տվին, ոչխարը խրտնեց, ձիերը փախան, տավարը ցրվեց։ Հովիվները հավար կանչեցին, հրացանները բացվեցին, և այս բոլոր սարսափներն ու ձայները խառնվելով մութին, մի դժոխային գիշեր։
— Շունը տարա՜ն, հե՜յ․․․― գոռաց աժդահա հովիվ Չատին։
— Շունը տարա՜ն․․․— ձայն տվին ամեն կողմից, ու սև սարսափը պատեց բոլորին։ Լեռներում ամեն մարդ լավ է հասկանում, թե ինչ կնշանակի՝ «Շունը տարան»։

Գողերը միշտ մի կամ երկու հոգով վազում են ընկնում են հոտի մեջ, ոչխար, ձի, տավար խրտնացնում, խառնում են իրար։ Շներն ընկնում են նրանց ետևից։ Նրանք էլ շներին հաչեցնելով տանում, հեռացնում են հոտից։ Այնուհետև խառնված, անշուն հոտի ետևից վրա են տալիս նրանց ընկերները և շփոթի ու խավարի մեջ գողանում են անասունները։

Շուտով հետևեց երկրորդ հարձակումը, հարահրոցն ընկավ, հրացանները բացվեցին, ամեն բան խառնվեց իրար։

Մթնում ոչինչ չէր երևում։ Փայլակի լուսով վայրկենաբար բացվում էր ահռելի տեսարանը, բայց մարդու աչքերը որոշ բան չէին կարող նկատել այն թոհուբոհի մեջ։ Աչքերը չէին կարող նկատել, բայց հրացանների ձայները ցույց էին տալիս, թե որ կողմից են գնում,— հովիվների աղաղակը, որ կանչում էին՝ «Տարա՜ն, տարա՜ն․․․ Ալաբաշ, հե՜յ․․․»։

Այդ ձայներն էլ հետզհետե հեռացան, նվազեցին, ու էլ ոչինչ չէր լսվում։

Անձրևը միալար շրըփում էր, և ամպը խուլ ճայթում ու որոտում հեռու լեռներում։

Լուսադեմին տղերքը վերադարձան։ Դեռ հեռվից լսվում էր նրանց ուրախ-ուրախ խոսքն ու ծիծաղները թանձր մշուշի մեջ։ Ապրանքն առան ու անվնաս ետ բերին հանձնեցին սարվորին, իրենք հավաքվեցին հովիվ Չատիի վրանը, որ հաց ուտեն։

Նրանք իրենց հետ բերել էին մի քրդի քոլոզ, վահանն ու թուրը։

Իսկույն տարածվեց, թե տղերքը մի քուրդ են սպանել, ու հետաքրքրված սարվորները եկան խռնվեցին վրանի ներսն ու դռների արանքում։ Չատնի մայրը սոված հովիվների համար կրակի վրա կերակուր էր շինում ու հետն էլ իրեն-իրեն դունդունում.

Ա տղա, նա էլ մեր կունենա՜․․․Ա տղա, հիմի նրա մերը ճամփա կպահի՜․․․Ա տղա, կասի, տղես ետ չեկավ․․․Ա տղա, ճամփա կպահի՝ ետ չի գնա՜լ․․․

Գլուխներն օրորելով նրան ձայնակցում էին մի քանի ուրիշ կանայք։ Այնինչ հովիվները սարվորին պատմում էին, թե բանն ինչպես եղավ։
— Չորս կողմից հավաքեցինք, տարանք արինք մի ձոր։ Էստեղ սրանց տեղը որ նեղացրինք, սրանք ապրանքը թող արին, ու ամենքը մի կողմի վրա փախան։ Մեկին քշեցի, տարա քարափին դեմ արի։ Որ քարափին դեմ էլավ, մին էլ տեսա ետ դառավ, թուրը հանեց, վրա քշեց, թե՝ գլուխդ ազատի, միջիցդ կես եմ անում. դագանակը պտտեցի, ուսախառը վեր բերի, ա՛ռ հա կտաս․․․
— Ա՛յ տո՜ւր,— բացականչեցին սարվորները։
— Շրըխկալով փռվեց,, -վերջացրեց Չատին իր պատմությունը։
— Հա՛, հա՛, հա՛, հա՛,— քահ-քահ խնդացին սարվորները։

Այս դեպքից մի քանի շաբաթ անց էր կացել։ Մի օր շները հաչեցին․ դուրս եկան, տեսան մի պառավ քուրդ ձայն էր տալի ներքևից։
— Ի՞նչ ես ուզում, ա՛ քիրվա։
— Չոբան Չատնի վրանն եմ ուզում,— ասավ քուրդը։

Բերին չոբան Չատնի վրանը։ Չատին հաց դրեց հյուրի առաջ։ Դեսից-դենից խոսեցին, մինչև հացը կերավ, պրծավ։ Երբ որ հացը կերավ, պրծավ, Չատին հարցրեց․

— Խեր ըլի, ընչի՞ համար էր եկել քիրվան։
— Էստեղ մի քանի շաբաթ առաջ մի քուրդ են սպանե՞լ,— խոսեց հյուրը։
— Սպանել են,— պատասխանեց հովիվը։ — Ասում են՝ դու ես սպանել։
— Դրուստ է։
— Ես նրա հայրն եմ,— ասավ ծերունին։— Եկել եմ, որ նրա արինը քեզ հալալ անեմ։ Դու նրան ճամփին չես սպանել, իր տանը չես սպանել․․․ Քանի անգամ ասի՝ ա՛յ որդի, ձեռը վեր կալ էդ հարամ ճամփից, հեռու կաց էդ ընկերներից․ ուրիշները քեզ համար չեն աշխատել․․․ ինձ չլսեց։ Երևի էդպես մահը մոտեցել էր,— ասավ քուրդը ու գլուխը քաշ արավ, լռեց։
— Հավատիդ հաստատ կենաս, որ արդարն ես խոսում,— չորս կողմից ձայն տվին սարվորներն, ու իրենք էլ լռեցին։
— Արինը քեզ հալալ,— բացականչեց ծերունին,— միայն մայրը․․․ գիտես էլի, մայր է․․․ չի հանգստանում․․․ Շորերն ինձ տվեք, տանեմ, շորերի վրա լաց ըլի, իր սիրտը հովացնի, իր կարոտն առնի։

Չատին բերեց, ծերունուն հանձնեց արյունոտ քոլոզը, վահանն ու թուրը, մի ոչխար էլ առաջն արավ ու շներն անցկացրեց, տարավ ճամփու գցեց։

— Դե մնաս բարով, զավակս,— հրաժեշտ տվավ ծերունի քուրդը։
— Գնաս բարով, քիրվա՛։

Առաջադրանքներ
1. Հովիվների համար ի՞նչ է նշանակում «շունը տարան» արտահայտությունը:
Հովիվների համար շունը մեծ նշանակություն ունի, շունը պաշտպանում է ամբողջ հոտը։
2. Թավ գրված բառերը բառարանով բացատրեք և սովորեք:
Հարամ – պիղծ, կեղտոտ
Դրուստ – ուղիղ, շիտակ
Քոլոզ – բրդյա բոլորաձև քրդական գլխարկ
Դունդունում – ինքն իրեն ցածրաձայն երգել, մրմնջալ, մռմռալ
Դագանակ – հաստ գավազան
Քիրվա – բարեկամ, ծանոթ
Արին – արյուն
Սարվոր – անասուններին սարը տարած և այնտեղ խնամող մարդ
Իգիթ – կտրիճ
Փետակռիվ – փայտերով՝ մահակներով կռիվ
Ամենահռչակավոր – շատ հայտնի, պատիվ ունեցող հայտնի մարդ
Գրազ – պայման վիճող կամ մրցող կողմերի միջև, որի համաձայն տարվողը որևէ բան պետք է անի,
որոշ գումար վճարի կամ որևէ իր նվիրի
Միալար – միապաղաղ, շարունակ
Դժոխային – դժոխքին հատուկ՝ վերաբերող
Աժդահա – վիթխարի, հսկա
3. Շեղ գրված արտահայտությունների իմաստները բացատրեք բառարանի օգնությամբ:
Իրարով են անցնում – շփոթվել, տակնուվրա լինել
Ապաստան գտնում – բնակության վայր գտնել
Թինկը տված – հենված
Տակնուվրա չեն անում – չեն քանդում
Ձեռք ձեռքի խփեցին – համախմբվեցին
Վրա տվին – հարձակվել
Հավար կանչեցին – օգնություն կանչել
Տեղը որ նեղացրինք – չարչարեցինք
Թող արին – թողեցին, արձակեցին
Քահ – քահ խնդացին, բարձրաձայն ծիծաղել
Արինը քեզ հալալ – արյունդ քեզ հալալ
Սիրտը հովացնի – հանգստացնի
4. Ինչո՞ւ է պատմվածքը կոչվում գրազ:
Հեղինակը պատմվածքը անվանել է գրազ, որովհետև պատմվածքում քուրդը և թուրքը գրազ են գալիս, որ քուրդը կսպանի հովիվ Չատիին և դրա դիմաց կստանա կապույտ ձիուն։
5. Գտեք պատմվածքում հովիվ Չատիի մոր խոսքերը, դուրս գրեք և մեկնաբանեք, թե ինչու էր քրդի համար լաց լինում:
Չատիի մայրը լաց էր լինում, քանի որ նա շատ լավ հասկանում էր, թե ինչքան ցավոտ կարող է լինել սեփական որդու կորուստը։
6. Ի՞նչ հասկացաք պատմվածքից:
7. Ինչո՞ւ քրդի հայրը չմեղադրեց հովիվ Չատիին՝ իր որդուն սպանելու համար։
Քրդի հայրը չմեղադրեց Չատիին, քանի որ իր որդին խաղտել էր սահմաններն ու հայտնվել հովվի տանը։ Եվ ինչպես հայրը ասաց, Չատին նրան թշնամու հողուն էր սպանել, ոչ թե իր հայրենի հողերին։

Նպատակը՝ ճոճանակի թելի երկարությունից տատանումների պարբերության և հաճախության կախվածության պարզաբանումը:
Անհրաժեշտ սարքեր և նյութեր՝ անցքով կամ կեռիկով գնդիկ, թել, ամրակալան՝ կցորդիչով և թաթով, վայրկենաչափ կամ վայկենացույց, չափաժապավեն, մկրատ։

Աշխատանքի ընթացքը
Չափաժապավենով չափեցի 100սմ երկարությամբ թել, մկրատով կտրեցի։ Թելից կապեցի կեռիկով մետաղյա գնդիկը (կստացվի թելավոր ճոճանակ), և այն կախեցի ամրակալանի կցորդիչից։ Այն կախեցի այնպես, որ փոքր-ինչ սեղանից կամ գետնից բարձր լինի: Չափաժապավենը տեղավորեցի գնդիկի տակ, և գնդիկը շեղեցի հավասարակշռության դիրքից 8-ից 10սմ, և բաց թողեցի, նույն պահին միացրեցի վայկենաչափը։ Չափեցի 40 լրիվ տատանումների ժամանակը, բանաձևերով հաշվեցի տատանումների պարբերությունը և հաճախությունը:
Փորձի արդյունքները՝
l=100սմ | T=t/N
t= | ν=N/t
N=40
————-
T, ν=?

Փորձը կրկնեցի՝ կարճացնելով թելը չորս անգամ, տատանումների լայնույթը դարձնելով 2սմ-ից 3սմ:
Փորձի արդյունքները՝
l=25սմ | T=t/N
t= | ν=N/t
N=40
————-
T, ν=?

ՀԱՐՑԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ 

1. Որո՞նք են Հնդկաստանի աշխարհագրական դիրքի առանձնահատուկ գծերը:

Հնդկաստանի աշխարհագրական դիրքը շատ յուրահատուկ է և ազդում է ինչպես նրա կլիմայի, այնպես էլ տնտեսության ու մշակույթի վրա։ Ահա նրա աշխարհագրական դիրքի կարևոր առանձնահատկությունները՝

1. Գտնվելու վայրը – Հնդկաստանը գտնվում է Հարավային Ասիայում և հանդիսանում է աշխարհի յոթերորդ ամենամեծ երկիրը։ Այն հյուսիսից սահմանակից է Չինաստանին, Նեպալին ու Բութանին, արևմուտքից՝ Պակիստանին, արևելքից՝ Բանգլադեշին ու Մյանմային։
2. Ծովային սահմանները – Երկիրը հարավից ողողվում է Հնդկական օվկիանոսով, արևմուտքից՝ Արաբական ծովով, իսկ արևելքից՝ Բենգալյան ծոցով։ Սա Հնդկաստանին տալիս է ռազմավարական առևտրային դիրք, ինչը պատմականորեն կարևոր դեր է խաղացել նրա զարգացման մեջ։
3. Հիմալայները – Հնդկաստանի հյուսիսում ձգվում են Հիմալայների լեռները, որոնք բնական սահման են ձևավորում Չինաստանի հետ։ Դրանք նաև պաշտպանում են երկիրը հյուսիսային ցուրտ քամիներից և նպաստում են մուսսոնային կլիմայի ձևավորմանը։
4. Կլիմայական բազմազանություն – Երկիրը ունի տարբեր կլիմայական գոտիներ՝ արևադարձային և մերձարևադարձային շրջաններից մինչև բարձր լեռնային շրջաններ։ Մուսսոնային կլիման մեծ ազդեցություն ունի գյուղատնտեսության վրա։
5. Գետերի համակարգը – Հնդկաստանը հարուստ է մեծ գետերով, ինչպիսիք են Գանգեսը, Բրահմապուտրան, Ինդուսը, որոնք կենսական նշանակություն ունեն ինչպես գյուղատնտեսության, այնպես էլ խմելու ջրի ապահովման համար։
6. Կղզիներ – Հնդկաստանն ունի մի քանի կարևոր կղզիներ, որոնցից են Անդամանյան և Նիկոբարյան կղզիները Բենգալյան ծոցում, ինչպես նաև Լակադիվյան կղզիները Արաբական ծովում։

 2. Բնական ի՞նչ ռեսուրսներով է հարուստ Հնդկաստանը: 

Հնդկաստանը հարուստ է բնական ռեսուրսներով, որոնք մեծ նշանակություն ունեն երկրի տնտեսության, արդյունաբերության և գյուղատնտեսության զարգացման համար։ Ահա դրանցից ամենակարևորները՝

1. Հանքանյութեր և օգտակար հանածոներ

• Ածուխ – Հնդկաստանն աշխարհի խոշորագույն ածխարդյունահանող երկրներից մեկն է։ Ածուխը լայնորեն օգտագործվում է էներգետիկայի և արդյունաբերության մեջ։
• Երկաթի հանքաքար – Հնդկաստանը մեծ պաշարներ ունի, որոնք կարևոր են պողպատի արտադրության համար։
• Նավթ և բնական գազ – Հիմնական հանքավայրերը գտնվում են Գուջարաթում, Մումբայում, Ասսամում։
• Ոսկի և արծաթ – Հիմնականում արդյունահանվում են Կարնատակա և Ռաջաստան նահանգներում։
• Բոքսիտ (ալյումինի հումք) – Հնդկաստանը համարվում է բոքսիտի խոշոր արտադրող։
• Ուրան և թորիում – Երկիրը ունի թորիումի ամենամեծ պաշարներից մեկը, որը մեծ ներուժ ունի ատոմային էներգետիկայի զարգացման համար։

2. Ջրային ռեսուրսներ

• Հնդկաստանն ունի խոշոր գետային համակարգեր, ինչպիսիք են Գանգեսը, Բրահմապուտրան, Ինդուսը և այլ գետեր, որոնք ապահովում են ոռոգում և խմելու ջուր։
• Մեծ ջրամբարներն ու հիդրոէներգետիկ պաշարները հնարավորություն են տալիս էլեկտրաէներգիայի արտադրության համար։

3. Անտառներ և կենսաբազմազանություն

• Հնդկաստանի անտառները հարուստ են արժեքավոր փայտատեսակներով՝ սանդալ, տիկ, սագվան, որոնք օգտագործվում են կահույքի և շինարարության համար։
• Երկիրը հայտնի է նաև բուսական և կենդանական հարուստ բազմազանությամբ, ինչն օգտագործվում է ինչպես դեղագործության, այնպես էլ էկոտուրիզմի զարգացման համար։

4. Գյուղատնտեսական հողեր

• Հնդկաստանը պտղաբեր հողերով հարուստ երկիր է, որտեղ աճեցվում են բրինձ, ցորեն, թեյ, շաքարեղեգ, բամբակ, համեմունքներ և հատիկաընդեղեն։
• Այն աշխարհի խոշորագույն բրնձի և թեյի արտադրողներից մեկն է։

5. Արեգակնային և քամու էներգիա

• Հնդկաստանը մեծ ներուժ ունի վերականգնվող էներգետիկայի զարգացման համար, հատկապես արեգակնային և քամու էներգիայի ոլորտում։
• Ռաջաստան, Գուջարաթ և Թամիլ Նադու նահանգները հանդիսանում են քամու էներգիայի խոշոր աղբյուրներ։

3. Ինչպե՞ս են ազդում կլիմայական պայմանները Հնդկաստանի գյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպման վրա:

Հնդկաստանի կլիմայական պայմաններն էական ազդեցություն ունեն գյուղատնտեսության վրա, քանի որ մեծ մասամբ այն կախված է բնական տեղումների և ջերմաստիճանային փոփոխություններից։

1. Մուսսոնային կլիմայի ազդեցությունը

Հնդկաստանը հիմնականում ունի մուսսոնային կլիմա, որտեղ տարեկան տեղումների մոտ 70-80%-ը բաժին է ընկնում ամառային մուսսոններին (հունիս-սեպտեմբեր)։

• Մուսսոնային անձրևները ապահովում են բերրի հողեր և անհրաժեշտ խոնավություն, հատկապես բրնձի, շաքարեղեգի, թեյի և բամբակի աճեցման համար։
• Անբավարար կամ ուշացած մուսսոնները կարող են հանգեցնել երաշտի և բերքի կորստի, ինչը վնասում է հատկապես գյուղացիական համայնքներին։
• Չափազանց ինտենսիվ տեղումները կարող են ջրհեղեղներ առաջացնել, ինչն էլ վնասում է ցանքատարածքները և գյուղատնտեսական ենթակառուցվածքները։

2. Տարածաշրջանային կլիմայական բազմազանությունը

Հնդկաստանի տարբեր շրջաններում տարբեր կլիմայական պայմաններ են, ինչը որոշում է աճեցվող մշակաբույսերի տեսականին՝

• Հյուսիսային հովիտներ (Պանջաբ, Հարյանա, Ութար Պրադեշ) – բարենպաստ են ցորենի, գարու և հատիկաընդեղենի համար։
• Արևելյան շրջաններ (Ասսամ, Բենգալիա) – խոնավ կլիման հարմար է բրնձի, թեյի, ջուտի արտադրության համար։
• Արևմտյան շրջաններ (Ռաջաստան, Գուջարաթ) – չորային շրջաններում գերակշռում է հարդարախոտի, բաջրայի (մշակվող ցորենի տեսակ), բամբակի արտադրությունը։
• Հարավային շրջաններ (Թամիլ Նադու, Կերալա, Կարնատակա) – արեւադարձային պայմաններն նպաստում են կոկոսի, համեմունքների, սուրճի, քաշու մշակմանը։

3. Ջերմաստիճանի ազդեցությունը

• Բարձր ջերմաստիճանը (40°C+) որոշ շրջաններում կարող է չորացնել մշակաբույսերը և առաջացնել երաշտ։
• Որոշ մշակաբույսեր (օրինակ՝ ցորենը) լավ են աճում ցուրտ ձմեռներին, մինչդեռ արևադարձային բույսերը (օրինակ՝ շաքարեղեգը և բրինձը) պահանջում են տաք ու խոնավ պայմաններ։
• Տաք եղանակն էլ նպաստում է վնասատուների և հիվանդությունների տարածմանը, ինչը դժվարացնում է գյուղատնտեսական արտադրությունը։

 4 Որո՞նք են Հնդկաստանի բնակչության աճի, կազմի և տեղաբաշխման բնութագրական գծերը:

տեղաբաշխման բնութագրական գծերը:

Հնդկաստանի բնակչության աճի, կազմի և տեղաբաշխման բնութագրական գծերը

Հնդկաստանը հանդիսանում է աշխարհի ամենախիտ բնակեցված երկրներից մեկը՝ մեծ ժողովրդագրական բազմազանությամբ։ Նրա բնակչության աճի տեմպերը, կազմը և տեղաբաշխումը ունեն մի շարք առանձնահատկություններ։

---

1. Բնակչության աճ

• Հնդկաստանը աշխարհի ամենաբնակեցված երկիրն է (2023 թվականից առաջ անցնելով Չինաստանին)՝ ավելի քան 1.4 միլիարդ բնակչությամբ։
• Բնակչության աճի միջին տարեկան տեմպը կազմում է մոտ 0.8-1%, ինչը նախկին տասնամյակների համեմատ նվազել է, սակայն դեռևս բարձր է։
• 20-րդ դարում Հնդկաստանը անցել է ժողովրդագրական պայթյունի փուլ, բայց ներկայումս ընտանիքների միջին չափսը փոքրանում է։
• Բնակչության աճի տեմպերը ավելի բարձր են գյուղական շրջաններում, հատկապես հյուսիսային նահանգներում (Բիհար, Ութար Պրադեշ, Մադհյա Պրադեշ)։

---

2. Բնակչության կազմ

Ա) Տարիքային կազմ

• Հնդկաստանը համարվում է «երիտասարդ» երկիր՝ բնակչության մոտ 65%-ը 35 տարեկանից ցածր է։
• 0-14 տարեկանները կազմում են շուրջ 25-27%, ինչը նշանակում է, որ երկիրը դեռ ունի բարձր ծնելիություն։
• Աշխատունակ բնակչությունը (15-64 տարեկան) մեծամասնություն է, ինչը հնարավորություն է տալիս տնտեսական աճի համար։
• Մեծահասակների (65+ տարեկան) բաժինը մոտ 7% է, բայց աստիճանաբար աճում է, ինչը ապագայում սոցիալական ապահովության խնդիրներ կարող է առաջացնել։

5. Ի՞նչ գիտես Գանգես գետի մասին:

Գանգեսը (հինդի՝ गंगा, Ganga) Հնդկաստանի և Բանգլադեշի ամենակարևոր գետերից է, որն ունի ոչ միայն հսկայական բնապահպանական ու տնտեսական նշանակություն, այլև մեծ կրոնական ու մշակութային արժեք։

Ճապոնիայի, Չինաստանի արդիականացման գործընթացը
Համեմատել Մուցուխիտոյին և Սուն Յաթ Սենին. որպես անհատ, իրենց գործունեությունը, բնութագրել ժամանակաշրջանը/ գրել հետազոտական աշխատանք՝ օգտագործելով օտարալեզու աղբյուրները/
Համեմատել Ճապոնիայի և Չինաստանի 19-րդ դարի վերջի և 20-րդ դարի սկզբի զարգացման  արդյունքները:

Առաջադրանք
Ավանդական հասարակությունների ճգնաժամը/ պատմել էջ 82-88, հարցերին պատասխանել/

Ավանդական հասարակություն
Ավանդական հասարակությունը բնորոշ էր Օսմանյան տերությանը, Իրանին, Հնդկաստանին, Չինաստանին, Ճապոնիային և մի շարք այլ երկրների։ Նոր դարերի առաջին փուլում այս երկրները շարունակում էին ապրել մինչարդյունաբերական հասարակության պայմաններում։ Նրանց տնտեսության մեջ շարունակում էր տիրապետել ձեռքի աշխատանքը և
ավանդույթների վրա հիմնված աշխատանքի կազմակերպումը։ Ողջ տնտեսությունը կարգավորում էր պետությունը և նրա վատ կառավարման հետևանքով տնտեսությունը գրեթե չէր զարգանում։ Միջնադարյան հասարակությունն ուներ խիստ դասային կառուցվածք։ Գյուղացիները համախմբված էին համայնքներում և գտնվում էին կիսաճորտական վիճակում։ Քաղաքներում արհեստավորներն ու վաճառականները միավորված էին համքարությունների մեջ, սակայն ազատ ապրանք արտադրելու ու վաճառելու իրավունք չունեին։ Յուրաքանչյուր դաս ուներ իր որոշակի իրավունքներն ու պարտականությունները։ Ազգակցական կապերն ու կրոնական պատկանելությունը կարևոր դեր էին խաղում հատկապես մահմեդական երկրներում։ Արևելյան երկրներում կրթությունը հասանելի էր միայն վերնախավին ու կրոնական գործիչներին, ինչի պատճառով բնակչության մեծ մասը մնում էր առանց կրթության։ Միապետը երկրի գլխավոր հողատերն էր, և նրա կամքը պարտադիր էր բոլորի համար։ Պետությունն վերահսկում էր կյանքի բոլոր ոլորտները, իսկ զարգացած պաշտոնեությունը, բանակը, ոստիկանությունը և դատարանը ապահովում էին այդ կարգը։

1. Ի՞նչ է ավանդական հասարակությունը։
Նոր ժամանակներում Արևելքի երկրները իրենց զարգացման մակարդակով բավական հետ էին եվրոպական առաջատար երկրների համեմատ: Գլխավոր պատճառը մինչարդյունաբերական դարաշրջանում ստեղծված հասարակության բնույթն էր։ Այդ հասարակությունը մնաց անփոփոխ, այդ հետևանքով էլ ստացել է ավանդական հասարակություն անվանումը։
2. Թվարկի՛ր ավանդական համարվող երկրներ։
Ավանդական հասարակությունը բնորոշ էր Օսմանյան տերությանը, Իրանին, Հնդկաստանին, Չինաստանին, Ճապոնիային և մի շարք այլ երկրների։

Առաջադրանքներ․

1)Քառակուսու պարագիծը 32 սմ է, իսկ ուղղանկյան կողմերից մեկը՝ 45 սմ։ Գտեք այդ ուղղանկյան մյուս կողմը, եթե հայտնի է, որ նրա և քառակուսու մակերեսները հավասար են։

64:45=64\45

2)Տրված է ABCD քառակուսին։ AD ճառագայթի վրա վերցված է M կետն այնպես, որ <AMB=30^o, և BM=20 սմ։ Գտեք այդ քառակուսու մակերեսը։

100 քմ

3)Անհրաժեշտ է սենյակի՝ 5,5 մ և 6 մ կողմերով ուղղանկյունաձև հատակը ծածկել մանրահատակով։ Դրա համար քանի՞ մանրահատակ կպահանջվի, եթե այդ տախտակներից յուրաքանչյուրն ունի 30 սմ երկարությամբ և 5 սմ լայնությամբ ուղղանկյան ձև։

Մանրահատակների մակերեսը՝ 1=30×5=150 քմ

Պահանջվող մանրահատակի քանակը՝ 2200

4)ABCD ուղղանկյան A անկյան կիսորդը BC կողմը հատում է K կետում։Հայտնի է, որ BK=5սմ , KC=7սմ։ Գտեք այդ ուղղանկյան մակերեսը։

5×12=60

5)15 սմ կողմով քառակուսաձև քանի՞ սալիկ կպահանջվի, որպեսզի երեսպատվի 3մ և 2,7մ կողմերով ուղղանկյունաձև պատը։

Մեկ սալիկի մակերեսը՝ 225

Պահանջվող սալիկների քանակը 360

Առաջադրանքներ․
1) Գտեք քառակուսու մակերեսը, եթե նրա կողմը հավասար է՝
ա) 1,2 սմ
S=1,2*1,2=1,44սմ²
բ) 3/4 դմ
S=3/4*3/4=9/16դմ²
գ) 3ամբ․1/3 մ
S=10/3*10/3=100/9մ²
2) Ինչպե՞ս կփոխվի քառակուսու մակերեսը, եթե նրա կողմերը՝
ա) մեծացվեն 3 անգամ
Կմեծանա 9 անգամ
բ) փոքրացվեն 2 անգամ
Կփոքրանա 4 անգամ
3) Ուղղանկյան կից կողմերը հարաբերում են, ինչպես 4:3, իսկ նրա պարագիծը 28 սմ է։ Գտեք այդ ուղղանկյան մակերեսը։
2*7x=28
14x=28
x=28/14=2
S=8*6=48սմ²
4) Որոշեք այն քառակուսու կողմը, որի մակերեսը հավասար է՝
ա) 16 սմ²
4սմ
բ) 25 սմ²
5սմ
գ) 2,25 սմ²
1,5սմ
5) Դիցուք՝ ուղղանկյան կից կողմերն են a-ն b-ն, իսկ մակերեսը՝ S-ը։ Գտեք՝
ա) S-ը, եթե a=8,5 սմ, b=3,2 սմ
S=8,5*3,2=27,2սմ
բ) S-ը a=2/3 սմ, b=1,2սմ
S=2/3*1,2=4/5սմ
գ) b-ն, եթե a=32 սմ, S=684 սմ²
b=684/32=171/8սմ
դ) a-ն, եթե b=4,5 դմ, S=1215 սմ²
a=1215/4,5=27սմ
6) Ուղղանկյան կողմերից մեկը 12 սմ է, իսկ մակերեսը՝ 96 սմ²։ Գտեք այդ ուղղանկյան պարագիծը։
96/12=8
P=12*2+8*2=40ս

Տիգրան Հայրապետյանը (1965-1999) հայ քաղաքագետ, լրագրող, միջազգայնագետ-վերլուծաբան էր, ով իր կարճ, բայց չափազանց արդյունավետ կյանքում կարևոր դեր է ունեցել Հայաստանում քաղաքական վերլուծության և լրագրության զարգացման գործում։

Ժամանակահատվածը, երբ ապրել և գործել է

Տիգրան Հայրապետյանը գործել է 1980-1990-ականներին՝ Հայաստանի համար բարդ և վճռորոշ ժամանակաշրջանում։ 1988-ի Ղարաբաղյան շարժումից հետո, Հայաստանի անկախության տարիներին, քաղաքական, տնտեսական ու սոցիալական խորը փոփոխությունների շրջանում նա ակտիվ մասնակցել է հասարակական-քաղաքական կյանքին՝ վերլուծելով միջազգային ու ներքին քաղաքական գործընթացները։

Նա աչքի էր ընկնում իր սուր վերլուծական մտքով և անկաշկանդ խոսելով՝ հաճախ մատնանշելով խնդիրներ, որոնց մասին շատերը լռում էին։ Նրա հոդվածները, հրապարակային ելույթները և վերլուծությունները կարևոր դեր են ունեցել Հայաստանի քաղաքական կյանքի ընկալման գործում։

Ինչո՞ւ է «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրի գրադարանը կրում Տիգրան Հայրապետյանի անունը

Տիգրան Հայրապետյանը ոչ միայն քաղաքագետ էր, այլև գիտելիքի տարածման, անկախ մտածողության և ազատ խոսքի ջատագով։ «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրը, լինելով կրթական նորարարական մոտեցումներով առաջնորդվող հաստատություն, հավատարիմ է այն արժեքներին, որոնց հավատում էր նաև Հայրապետյանը՝ ազատ և քննադատական մտածողություն, ինքնուրույն կրթություն, աշխարհաքաղաքական լայն հայացք։

Գրադարանին նրա անունը տալը խորհրդանշում է այդ արժեքների շարունակականությունը և հարգանքի տուրք է այն գործի համար, որը նա կատարել է՝ նպաստելով մտավոր ազատության և կրթական զարգացմանը Հայաստանում։

Тигран Айрапетян

Тигран Айрапетян (1965–1999) — армянский политолог, журналист, международный аналитик, который, несмотря на свою короткую, но чрезвычайно плодотворную жизнь, сыграл важную роль в развитии политического анализа и журналистики в Армении.

Период, в который он жил и работал

Тигран Айрапетян был активен в 1980–1990-х годах — сложный и переломный период для Армении. После Карабахского движения 1988 года, в годы независимости Армении, в условиях глубоких политических, экономических и социальных перемен он активно участвовал в общественно-политической жизни, анализируя как международные, так и внутренние процессы.

Айрапетян выделялся своим острым аналитическим умом и смелыми заявлениями, часто поднимая вопросы, о которых многие предпочитали молчать. Его статьи, публичные выступления и аналитические материалы сыграли важную роль в формировании политического сознания в Армении.

Почему библиотека образовательного комплекса «Мхитар Себастаци» носит имя Тиграна Айрапетяна

Тигран Айрапетян был не только политологом, но и приверженцем распространения знаний, независимого мышления и свободы слова. Образовательный комплекс «Мхитар Себастаци», являясь инновационным учебным учреждением, придерживается ценностей, в которые верил Айрапетян: свободное и критическое мышление, самостоятельное образование, широкий геополитический взгляд.

Присвоение библиотеке его имени символизирует продолжение этих ценностей и является данью уважения его деятельности, направленной на развитие интеллектуальной свободы и образования в Армении.